Από το Baseband (βασική ζώνη) και τη Carrier (φέρουσα) μέχρι AM, FM, PM, Sidebands (πλευρικές ζώνες) και Bandwidth (εύρος ζώνης)
Μέχρι τώρα μάθαμε πώς δημιουργείται μία σταθερή συχνότητα με:
Oscillator (ταλαντωτή)
και:
PLL - Phase-Locked Loop (βρόχο κλειδώματος φάσης).
Όμως, μία καθαρή φέρουσα χωρίς πληροφορία δεν μας λέει τίποτε.
Ένας πομπός στα:
100 MHz
που εκπέμπει μόνο μία καθαρή ημιτονοειδή φέρουσα, εκπέμπει ενέργεια αλλά όχι φωνή, μουσική ή δεδομένα.
Για να μεταφέρουμε πληροφορία πρέπει να κάνουμε κάτι στη φέρουσα.
Αυτό λέγεται:
Modulation (διαμόρφωση).
Baseband (βασική ζώνη) είναι το αρχικό πληροφοριακό σήμα πριν μεταφερθεί σε υψηλότερη συχνότητα.
Παραδείγματα:
φωνή,
μουσική,
σήμα αισθητήρα,
ψηφιακά δεδομένα.
Ένα audio signal (ηχητικό σήμα) μπορεί, για παράδειγμα, να καταλαμβάνει:
300 Hz έως 3 kHz
σε μία απλή επικοινωνία φωνής.
Αυτό το σήμα από μόνο του δεν είναι κατάλληλο για απευθείας εκπομπή από μία μικρή κεραία σε μεγάλες αποστάσεις.
Χρειαζόμαστε μία πολύ υψηλότερη:
Carrier Frequency (συχνότητα φέρουσας).
Η ΦΕΡΟΥΣΑ
Μία απλή φέρουσα γράφεται:
c(t) = Ac cos(2πfct)
όπου:
Ac = πλάτος φέρουσας
fc = συχνότητα φέρουσας.
Αν:
fc = 100 MHz,
η περίοδος είναι:
T = 1/f
T = 10 ns.
ΤΡΕΙΣ ΒΑΣΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ
Μπορούμε να μεταβάλουμε:
το πλάτος,
τη συχνότητα,
ή:
τη φάση.
Έτσι έχουμε:
AM - Amplitude Modulation (διαμόρφωση πλάτους)
FM - Frequency Modulation (διαμόρφωση συχνότητας)
PM - Phase Modulation (διαμόρφωση φάσης).
AM - ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΛΑΤΟΥΣ
Στην AM μεταβάλλουμε το πλάτος της φέρουσας σύμφωνα με το πληροφοριακό σήμα.
Για ένα απλό ημιτονοειδές modulating signal (σήμα διαμόρφωσης):
m(t) = Am cos(2πfmt)
μπορούμε να γράψουμε:
s(t) = Ac[1 + m cos(2πfmt)] cos(2πfct)
όπου:
m
είναι ο:
Modulation Index (δείκτης διαμόρφωσης).
ΑΝ:
m = 0
δεν έχουμε διαμόρφωση.
Έχουμε μόνο τη φέρουσα.
Αν:
m = 0,5
έχουμε 50% modulation (διαμόρφωση).
Αν:
m = 1
έχουμε 100% modulation.
Αν:
m > 1
έχουμε:
Overmodulation (υπερδιαμόρφωση).
ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΤΗΝ ΥΠΕΡΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ;
Η envelope (περιβάλλουσα) της AM παραμορφώνεται.
Ένας απλός envelope detector (ανιχνευτής περιβάλλουσας) δεν μπορεί πλέον να ανακτήσει σωστά το αρχικό σήμα.
Άρα:
m > 1
σε κλασική AM με φέρουσα είναι ανεπιθύμητο.
ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΗΣ AM
Αν το πληροφοριακό σήμα είναι μία καθαρή συχνότητα:
fm,
τότε στο spectrum (φάσμα) εμφανίζονται:
Carrier:
fc
Upper Sideband — USB (άνω πλευρική ζώνη):
fc + fm
Lower Sideband — LSB (κάτω πλευρική ζώνη):
fc − fm.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Carrier:
fc = 1 MHz.
Audio tone:
fm = 5 kHz.
Τότε εμφανίζονται:
995 kHz
1,000 MHz
1,005 MHz.
ΚΑΙ ΑΝ ΤΟ AUDIO ΕΧΕΙ ΠΟΛΛΕΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΕΣ;
Κάθε audio frequency δημιουργεί:
μία upper sideband component
και:
μία lower sideband component.
Έτσι δημιουργούνται ολόκληρες:
Sidebands (πλευρικές ζώνες).
ΤΟ BANDWIDTH ΤΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ AM
Αν η μέγιστη baseband frequency είναι:
fm,max,
τότε το bandwidth είναι περίπου:
BWAM = 2fm,max
Αν η φωνή περιορίζεται:
0 έως 3 kHz,
τότε:
BW ≈ 6 kHz.
ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ Η ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ;
Η πληροφορία βρίσκεται στις sidebands.
Η καθαρή carrier δεν περιέχει από μόνη της το audio information.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Στην κλασική AM μεγάλο μέρος της εκπεμπόμενης ισχύος μπορεί να πηγαίνει στην carrier, παρότι η πληροφορία βρίσκεται στις πλευρικές ζώνες.
ΚΑΙ ΕΔΩ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ Η SSB
Αφού οι δύο sidebands περιέχουν ουσιαστικά αντίστοιχη πληροφορία, μπορούμε να καταργήσουμε:
την carrier
και:
τη μία sideband.
Έτσι έχουμε:
SSB - Single Sideband (μονή πλευρική ζώνη).
Θα το δούμε αναλυτικά αργότερα.
FM - ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ
Στην FM το πλάτος της φέρουσας παραμένει ιδανικά σταθερό.
Αυτό που αλλάζει είναι η:
Instantaneous Frequency (στιγμιαία συχνότητα).
Αν το πληροφοριακό σήμα αυξηθεί:
η συχνότητα μπορεί να ανέβει πάνω από:
fc.
Αν μειωθεί:
η συχνότητα πέφτει κάτω από:
fc.
FREQUENCY DEVIATION
Η μέγιστη μετατόπιση της στιγμιαίας συχνότητας από τη carrier λέγεται:
Frequency Deviation (απόκλιση συχνότητας).
Συμβολίζεται:
Δf.
Αν:
fc = 100 MHz
και:
Δf = 5 kHz,
η στιγμιαία συχνότητα μπορεί να κινηθεί περίπου:
99,995 MHz έως 100,005 MHz.
MODULATION INDEX ΣΤΗΝ FM
Για μία ημιτονοειδή modulation frequency:
fm,
ο δείκτης FM είναι:
β = Δf/fm
Προσοχή:
εδώ χρησιμοποιούμε συχνά το γράμμα:
β
για modulation index.
Δεν έχει σχέση με το β του BJT.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Δf = 5 kHz
fm = 1 kHz.
Άρα:
β = 5.
Αυτό είναι FM με σημαντικό modulation index.
Η FM ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΜΟΝΟ ΔΥΟ SIDEBANDS
Αυτό είναι μία τεράστια διαφορά από την απλή AM.
Σε FM με καθαρό ημιτονοειδές modulation εμφανίζονται θεωρητικά:
άπειρες πλευρικές συνιστώσες
στις:
fc ± fm
fc ± 2fm
fc ± 3fm
και ούτω καθεξής.
Τα πλάτη τους καθορίζονται από:
Bessel Functions (συναρτήσεις Bessel).
ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΟΜΩΣ ΝΑ ΚΡΑΤΗΣΟΥΜΕ ΑΠΕΙΡΟ BANDWIDTH
Οι πολύ μακρινές sidebands γίνονται πολύ μικρές.
Στην πράξη χρησιμοποιούμε το:
Carson's Rule (κανόνα Carson).
BW ≈ 2(Δf + fm,max)
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Έχουμε:
Δf = 5 kHz
και:
fm,max = 3 kHz.
Τότε:
BW ≈ 2(5 + 3)
BW ≈ 16 kHz.
ΓΙΑΤΙ Η FM ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΣΤΟΝ ΘΟΡΥΒΟ ΠΛΑΤΟΥΣ;
Η πληροφορία είναι κωδικοποιημένη κυρίως στη μεταβολή της συχνότητας.
Άρα amplitude noise (θόρυβος πλάτους) μπορεί σε σημαντικό βαθμό να περιοριστεί πριν την αποδιαμόρφωση με:
Limiter (περιοριστή).
Αυτό είναι ένα βασικό πλεονέκτημα της FM.
PM - ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΦΑΣΗΣ
Στην Phase Modulation (διαμόρφωση φάσης) αλλάζουμε τη στιγμιαία φάση της φέρουσας.
Μπορούμε να γράψουμε:
s(t) = Ac cos[2πfct + kp m(t)]
όπου:
kp
είναι ο phase sensitivity factor (συντελεστής ευαισθησίας φάσης).
FM ΚΑΙ PM ΕΙΝΑΙ ΣΤΕΝΑ ΣΥΓΓΕΝΙΚΕΣ
Η στιγμιαία συχνότητα συνδέεται με την παράγωγο της φάσης.
Άρα:
Frequency = derivative of phase.
Γι' αυτό FM και PM ανήκουν στην ευρύτερη κατηγορία:
Angle Modulation (γωνιακή διαμόρφωση).
ΤΟ ΙΔΙΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΣΗΜΑ ΔΕΝ ΠΑΡΑΓΕΙ ΙΔΙΑ FM ΚΑΙ PM
Στην FM:
η frequency deviation συνδέεται άμεσα με το amplitude του baseband signal.
Στην PM:
η phase deviation συνδέεται άμεσα με το amplitude.
Άρα η σχέση με τη modulation frequency είναι διαφορετική.
ΤΙ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΠΑΛΜΟΓΡΑΦΟ;
AM:
το envelope ακολουθεί το baseband.
FM:
το amplitude παραμένει περίπου σταθερό, αλλά οι κύκλοι πυκνώνουν και αραιώνουν.
PM:
βλέπουμε χρονικές μετατοπίσεις της φάσης.
ΚΑΙ ΣΤΟΝ SPECTRUM ANALYZER;
AM:
carrier + δύο sidebands για ένα tone.
FM:
carrier + πολλαπλές sidebands.
PM:
παρόμοιο πολυπλευρικό φάσμα με FM, αλλά διαφορετική σχέση του modulation index με το modulating signal.
ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΕ CARRIER;
Ένας βασικός λόγος είναι η κεραία.
Το μήκος κύματος είναι:
λ = c/f.
Στα:
1 kHz
λ ≈ 300 km.
Ένα quarter-wave antenna (κεραία τετάρτου κύματος) θα είχε μήκος περίπου:
75 km.
Πρακτικά αδύνατο.
Στα:
100 MHz:
λ ≈ 3 m.
Quarter wave:
≈ 75 cm.
Τώρα η κεραία γίνεται πρακτική.
ΑΡΑ Η MODULATION ΜΑΣ ΕΠΙΤΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΤΑΦΕΡΟΥΜΕ ΧΑΜΗΛΟΣΥΧΝΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΜΕ ΥΨΗΛΟΣΥΧΝΗ ΦΕΡΟΥΣΑ
Δεν «μετατρέπουμε» την πληροφορία σε άλλη πληροφορία.
Μεταφέρουμε το baseband πάνω σε μία κατάλληλη RF carrier.
ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟ PLL
Στο προηγούμενο μάθημα είδαμε VCO.
Αν μεταβάλλουμε κατάλληλα την control voltage του VCO με ένα baseband signal:
μπορούμε να δημιουργήσουμε FM.
Όμως, αν ο VCO βρίσκεται μέσα σε PLL:
το loop bandwidth γίνεται κρίσιμο.
Αν το modulation είναι πολύ αργό:
το PLL μπορεί να προσπαθήσει να το διορθώσει σαν «σφάλμα».
Αν είναι έξω από το loop bandwidth:
ο VCO μπορεί να ακολουθήσει τη modulation περισσότερο ανεξάρτητα.
Αυτό είναι πραγματικό σχεδιαστικό θέμα σε FM synthesizers.
AM ΜΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟ
Μία κλασική μαθηματική μορφή AM προκύπτει από multiplication (πολλαπλασιασμό):
carrier × baseband.
Ένας Analog Multiplier (αναλογικός πολλαπλασιαστής) ή mixer-like circuit (κύκλωμα μίκτη) μπορεί να δημιουργήσει amplitude-modulated signals.
BALANCED MODULATOR
Αν καταστείλουμε την carrier και κρατήσουμε μόνο:
USB + LSB
έχουμε:
DSB-SC - Double Sideband Suppressed Carrier (διπλή πλευρική ζώνη με κατασταλμένη φέρουσα).
Αυτό είναι σημαντικό βήμα προς SSB.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ENVELOPE DETECTOR;
Για κλασική AM μπορούμε να αποδιαμορφώσουμε με:
δίοδο
RC
και κατάλληλη χρονική σταθερά.
Η δίοδος ανορθώνει.
Ο πυκνωτής ακολουθεί την envelope.
Η έξοδος προσεγγίζει το αρχικό baseband signal.
ΑΛΛΑ ΤΟ RC ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΠΙΛΕΓΕΙ ΣΩΣΤΑ
Αν:
RC πολύ μικρό,
έχουμε υπερβολικό RF ripple.
Αν:
RC πολύ μεγάλο,
το κύκλωμα δεν προλαβαίνει να ακολουθήσει γρήγορες μεταβολές του envelope.
Άρα ξανά:
σχεδιαστικός συμβιβασμός.
FM DEMODULATION
Για FM υπάρχουν διάφορες μέθοδοι:
Frequency Discriminator (διακριτής συχνότητας)
Quadrature Detector (τετραγωνικός ανιχνευτής)
PLL Demodulator (αποδιαμορφωτής PLL)
και ψηφιακές τεχνικές.
ΤΟ PLL ΠΟΥ ΕΙΔΑΜΕ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΠΟΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙ FM
Καθώς το input frequency μεταβάλλεται:
το PLL αλλάζει τη VCO control voltage για να παραμένει locked.
Η control voltage περιέχει πληροφορία που σχετίζεται με τη frequency deviation.
Άρα μπορούμε να ανακτήσουμε το audio signal.
ΠΟΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΕΙΝΑΙ «ΚΑΛΥΤΕΡΗ»;
Δεν υπάρχει γενική απάντηση.
AM:
απλή,
εύκολη αποδιαμόρφωση,
μικρότερη πολυπλοκότητα,
αλλά μικρότερη ανοσία σε amplitude noise.
FM:
καλύτερη συμπεριφορά σε συγκεκριμένες συνθήκες θορύβου,
σταθερό envelope,
αλλά μεγαλύτερο bandwidth.
PM:
θεμελιώδης για πολλές αναλογικές και ψηφιακές τεχνικές.
ΚΑΙ Ο ΨΗΦΙΑΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ;
Οι ίδιες τρεις ιδέες οδηγούν στις ψηφιακές μορφές:
ASK - Amplitude Shift Keying (μετατόπιση πλάτους)
FSK - Frequency Shift Keying (μετατόπιση συχνότητας)
PSK - Phase Shift Keying (μετατόπιση φάσης).
Και από εκεί:
QPSK,
QAM,
OFDM
και πολλές σύγχρονες τεχνικές επικοινωνίας.
ΤΟ SPECTRUM ΜΑΣ ΛΕΕΙ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ
Στον παλμογράφο βλέπουμε:
τάση ως προς χρόνο.
Στον spectrum analyzer βλέπουμε:
ενέργεια ως προς συχνότητα.
Για να καταλάβουμε πραγματικά μία modulation:
χρειαζόμαστε και τα δύο.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ AM ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΟ
Έχουμε:
Carrier = 100 kHz.
Modulating tone = 1 kHz.
Με AM:
στο spectrum περιμένουμε:
99 kHz
100 kHz
101 kHz.
Στον παλμογράφο βλέπουμε:
το envelope να μεταβάλλεται με 1 kHz.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ FM
Carrier:
100 kHz.
Tone:
1 kHz.
Deviation:
5 kHz.
Τότε:
β = 5.
Στον παλμογράφο βλέπουμε:
πυκνότερους και αραιότερους κύκλους.
Στο spectrum:
πολλαπλές sidebands ανά 1 kHz γύρω από την carrier.
ΜΙΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ: OCCUPIED BANDWIDTH
Στα πραγματικά συστήματα δεν μας ενδιαφέρει μόνο το θεωρητικό bandwidth.
Μας ενδιαφέρει και:
Occupied Bandwidth (κατειλημμένο εύρος ζώνης).
Δηλαδή η περιοχή συχνοτήτων που περιέχει ένα καθορισμένο μεγάλο ποσοστό της συνολικής εκπεμπόμενης ισχύος.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό σε πραγματικές RF μετρήσεις και κανονισμούς.
SPECTRAL MASK
Ένας πομπός δεν επιτρέπεται να εκπέμπει αυθαίρετα ενέργεια έξω από το επιθυμητό κανάλι.
Οι προδιαγραφές μπορεί να καθορίζουν:
Spectral Mask (μάσκα φάσματος).
Δηλαδή πόση εκπομπή επιτρέπεται σε συγκεκριμένες αποστάσεις από τη φέρουσα.
ΓΙΑΤΙ ΕΜΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ;
Από:
μη γραμμικότητα,
clipping,
υπερδιαμόρφωση,
κακό filtering,
phase noise,
intermodulation.
Γι' αυτό ένα καθαρό RF signal απαιτεί πολύ περισσότερα από το να βρίσκεται στη «σωστή συχνότητα».
ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ
Modulation σημαίνει:
μεταβάλλουμε μία παράμετρο της carrier σύμφωνα με το information signal.
AM:
μεταβάλλουμε amplitude.
FM:
μεταβάλλουμε instantaneous frequency.
PM:
μεταβάλλουμε phase.
Στην AM με έναν τόνο εμφανίζονται:
fc
fc−fm
fc+fm.
Για κλασική AM:
BW ≈ 2fm,max.
Στην FM:
β = Δf/fm.
Και μία πολύ χρήσιμη εκτίμηση bandwidth είναι:
BW ≈ 2(Δf + fm,max).
Η πληροφορία δεν βρίσκεται «κάπου μέσα στη carrier».
Εμφανίζεται ως συγκεκριμένη δομή στο φάσμα.
ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
Έχουμε AM transmitter (πομπό AM):
Carrier:
1 MHz.
Το audio περιέχει συχνότητες μέχρι:
5 kHz.
Πού φτάνουν οι πλευρικές ζώνες;
Lower edge:
1 MHz − 5 kHz
= 995 kHz.
Upper edge:
1 MHz + 5 kHz
= 1,005 MHz.
Άρα:
BW = 10 kHz.
Κάποιος λέει:
«Αφού ο ήχος φτάνει μόνο μέχρι 5 kHz, το RF bandwidth πρέπει επίσης να είναι 5 kHz.»
Λάθος.
Στην κλασική AM η baseband πληροφορία εμφανίζεται και στις δύο πλευρές της carrier.
Γι' αυτό το bandwidth είναι περίπου:
2 × 5 kHz = 10 kHz.
ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ
ΜΑΘΗΜΑ 29 - MIXER ΚΑΙ HETERODYNE: ΠΩΣ ΜΕΤΑΦΕΡΟΥΜΕ ΕΝΑ ΣΗΜΑ ΑΠΟ ΜΙΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΛΛΗ
Θα δούμε:
Mixer (μίκτη),
Local Oscillator - LO (τοπικό ταλαντωτή),
RF Input,
Intermediate Frequency - IF (ενδιάμεση συχνότητα),
Sum Frequency (άθροισμα συχνοτήτων),
Difference Frequency (διαφορά συχνοτήτων),
Frequency Conversion (μετατροπή συχνότητας),
Superheterodyne Receiver (υπερετερόδυνο δέκτη),
Image Frequency (ειδωλοσυχνότητα),
Preselector (προεπιλογέα),
και γιατί ένας δέκτης στα 145 MHz μπορεί να μετατρέπει το σήμα σε πολύ χαμηλότερη σταθερή IF για να το φιλτράρει και να το ενισχύσει πολύ ευκολότερα.
Εκεί θα αρχίσουμε να χτίζουμε πραγματικό ραδιοδέκτη από την κεραία μέχρι το audio.
Για το Μάθημα 28 αξίζει να φτιάξουμε πολλές συνοδευτικές εικόνες: μία σύγκριση AM–FM–PM στον χρόνο, μία εικόνα φάσματος AM με carrier/USB/LSB, μία εικόνα FM με deviation και sidebands, και μία ολοκληρωμένη εκπαιδευτική εικόνα που να συνδέει Baseband → Modulator → RF Carrier → Spectrum.