skip to main |
skip to sidebar
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού -ΡΑΔΙΟΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ - ΜΑΘΗΜΑ 8/100 - ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΡΑΔΙΟΔΕΚΤΗΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΣΕΙ ΕΝΑ ΣΗΜΑ ΣΧΕΔΟΝ ΧΑΜΕΝΟ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΘΟΡΥΒΟ;
Το απίστευτο ταξίδι από τα Watt στα femtowatt - και το πραγματικό μυστικό της ευαισθησίας των δεκτών.
Αγαπητοί φίλοι και συνάδελφοι,
Στα προηγούμενα μαθήματα εξετάσαμε τους πομπούς, τις κεραίες, τις γραμμές μεταφοράς και τον τρόπο με τον οποίο η ηλεκτρομαγνητική ενέργεια διαδίδεται στον χώρο.
Σήμερα θα περάσουμε στην άλλη πλευρά της ραδιοεπικοινωνίας.
Στον δέκτη.
Φανταστείτε έναν ραδιοερασιτέχνη που εκπέμπει από την άλλη άκρη του πλανήτη.
Το σήμα του έχει διανύσει χιλιάδες χιλιόμετρα. Έχει υποστεί εξασθένηση, ανακλάσεις, διάθλαση, διαλείψεις και παρεμβολές. Και τελικά φτάνει στην είσοδο του δέκτη μας με ισχύ μικρότερη από ένα τρισεκατομμυριοστό του Watt. Και όμως, ο δέκτης μπορεί, υπό κατάλληλες συνθήκες, να ανακτήσει την πληροφορία!
Πώς είναι δυνατόν;
Πού βρίσκεται το φυσικό όριο της λήψης;
Και γιατί η αύξηση της ενίσχυσης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα ακούσουμε καλύτερα;
Ας ξεκινήσουμε από τη φυσική.
1. ΠΟΣΟ ΜΙΚΡΟ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ FEMTOWATT;Στις ραδιοεπικοινωνίες χρησιμοποιούμε συχνά εξαιρετικά μικρές τιμές ισχύος.
Ένα milliwatt (μιλιβάτ) είναι:
1 mW = 10⁻³ W
Ένα microwatt (μικροβάτ) είναι:
1 μW = 10⁻⁶ W
Ένα nanowatt (νανοβάτ) είναι:
1 nW = 10⁻⁹ W
Ένα picowatt (πικοβάτ) είναι:
1 pW = 10⁻¹² W
Ένα femtowatt (φεμτοβάτ) είναι:
1 fW = 10⁻¹⁵ W
Δηλαδή:
0,000000000000001 Watt!
Για να κατανοήσουμε καλύτερα το μέγεθος, ας το μετατρέψουμε σε dBm.
Ο τύπος είναι:
P(dBm) = 10 log₁₀(PmW)
Για 1 femtowatt:
P = −120 dBm
Μια τέτοια ισχύς είναι εξαιρετικά μικρή, αλλά δεν βρίσκεται υποχρεωτικά κάτω από τα όρια ανίχνευσης ενός σύγχρονου ραδιοδέκτη.
2. ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΕΜΠΟΔΙΟ: Ο ΘΕΡΜΙΚΟΣ ΘΟΡΥΒΟΣ
Κάθε πραγματικό ηλεκτρικό κύκλωμα παρουσιάζει θόρυβο.
Ακόμη και μια απλή αντίσταση, χωρίς εφαρμοσμένο εξωτερικό σήμα, εμφανίζει θερμικές διακυμάνσεις τάσης λόγω της τυχαίας κίνησης των φορέων φορτίου.
Το φαινόμενο είναι γνωστό ως Johnson–Nyquist Noise (θερμικός θόρυβος Johnson–Nyquist).
Η διαθέσιμη ισχύς θερμικού θορύβου περιγράφεται από τη σχέση:
N = kTB
Όπου:
N = ισχύς θορύβου σε Watt.
k = σταθερά Boltzmann, περίπου 1,380649 × 10⁻²³ J/K.
T = απόλυτη θερμοκρασία σε Kelvin.
B = εύρος ζώνης σε Hz.
Αυτή η εξίσωση αποτελεί θεμέλιο της επιστήμης των τηλεπικοινωνιών.
Μας δείχνει ότι όσο μεγαλύτερο είναι το εύρος ζώνης ενός δέκτη, τόσο μεγαλύτερη είναι η διαθέσιμη ισχύς θερμικού θορύβου.
3. ΓΙΑΤΙ Ο ΘΟΡΥΒΟΣ ΕΙΝΑΙ -174 dBm/Hz;
Σε θερμοκρασία αναφοράς 290 Kelvin, η διαθέσιμη πυκνότητα ισχύος θερμικού θορύβου είναι περίπου:
−174 dBm/Hz
Η τιμή αυτή χρησιμοποιείται ευρύτατα στους υπολογισμούς ραδιοδεκτών.
Δεν σημαίνει ότι κάθε πραγματική κεραία παρουσιάζει θόρυβο −174 dBm/Hz.
Αφορά τη θεωρητική διαθέσιμη πυκνότητα θερμικού θορύβου μιας προσαρμοσμένης πηγής στη συγκεκριμένη θερμοκρασία.
Στην πράξη, ο εξωτερικός ραδιοθόρυβος, η θερμοκρασία θορύβου της κεραίας και ο θόρυβος του ίδιου του δέκτη μπορούν να αλλάξουν σημαντικά το αποτέλεσμα.
4. ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΟΤΑΝ ΑΛΛΑΖΟΥΜΕ ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΖΩΝΗΣ;
Η ισχύς του θερμικού θορύβου σε dBm υπολογίζεται από:
N(dBm) ≈ −174 + 10log₁₀(B)
Για ιδανική πηγή θορύβου στους 290 K:
Εύρος ζώνης
Ισχύς θερμικού θορύβου
100 Hz
−154 dBm
500 Hz
−147 dBm
2.400 Hz
−140,2 dBm
3.000 Hz
−139,2 dBm
10.000 Hz
−134 dBm
100.000 Hz
−124 dBm
1.000.000 Hz
−114 dBm
Παρατηρήστε κάτι εξαιρετικά σημαντικό.
Αν μειώσουμε το εύρος ζώνης από 2.400 Hz σε 100 Hz, μειώνουμε τη διαθέσιμη ισχύ θερμικού θορύβου κατά περίπου:
13,8 dB!
Αυτός είναι ένας βασικός λόγος που η στενή ζώνη λήψης μπορεί να βοηθήσει στην ανάκτηση ασθενών σημάτων.
Προσοχή όμως: το φίλτρο πρέπει να επιτρέπει τη διέλευση της χρήσιμης πληροφορίας. Αν περιορίσουμε υπερβολικά το εύρος ζώνης, μπορεί να αλλοιώσουμε ή να χάσουμε το ίδιο το σήμα.
5. NOISE FIGURE - Ο ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ ΘΟΡΥΒΟΥ
Κάθε πραγματικός δέκτης προσθέτει θόρυβο στο σήμα.
Ο Noise Figure, NF (συντελεστής θορύβου σε dB), περιγράφει την υποβάθμιση του λόγου σήματος προς θόρυβο που προκαλεί ένα σύστημα, με τις καθιερωμένες συνθήκες αναφοράς.
Ορίζεται μέσω του Noise Factor (παράγοντα θορύβου):
F = SNRin / SNRout
και:
NF = 10log₁₀(F)
Ένας ιδανικός δέκτης χωρίς πρόσθετο θόρυβο έχει:
NF = 0 dB.
Ένας πραγματικός δέκτης μπορεί να παρουσιάζει NF 3 dB, 6 dB ή άλλη τιμή, ανάλογα με την αρχιτεκτονική και τη συχνότητα λειτουργίας.
Μικρότερος συντελεστής θορύβου σημαίνει μικρότερη υποβάθμιση του SNR, όχι απαραίτητα καλύτερη συνολική συμπεριφορά σε κάθε πραγματικό περιβάλλον.
6. ΠΩΣ ΥΠΟΛΟΓΙΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΕΝΟΣ ΔΕΚΤΗ;
Για έναν απλοποιημένο υπολογισμό, με πηγή αναφοράς 290 K, χρησιμοποιούμε:
Sensitivity(dBm) ≈ −174 + 10log₁₀(B) + NF + SNRreq
Όπου:
B = ισοδύναμο εύρος ζώνης θορύβου σε Hz.
NF = συντελεστής θορύβου του δέκτη σε dB.
SNRreq = απαιτούμενος λόγος σήματος προς θόρυβο σε dB, για το συγκεκριμένο κριτήριο λειτουργίας.
Ας θεωρήσουμε έναν υποθετικό δέκτη με:
B = 2.400 Hz.
NF = 6 dB.
Απαιτούμενο SNR = 10 dB.
Ο θερμικός θόρυβος αναφοράς είναι:
−174 + 10log₁₀(2400) ≈ −140,2 dBm.
Προσθέτουμε τον συντελεστή θορύβου:
−140,2 + 6 = −134,2 dBm.
Και τον απαιτούμενο λόγο σήματος προς θόρυβο:
−134,2 + 10 = −124,2 dBm.
Αυτή είναι η θεωρητική ευαισθησία του συγκεκριμένου παραδείγματος.
Δεν αποτελεί προδιαγραφή πραγματικού πομποδέκτη.
7. ΓΙΑΤΙ ΤΟ CW ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΓΕΤΑΙ ΟΤΑΝ Η SSB ΧΑΝΕΤΑΙ;
Η CW (Continuous Wave - τηλεγραφία συνεχούς κύματος) χρησιμοποιεί ένα πολύ στενό φασματικά σήμα σε σύγκριση με την ομιλία SSB (Single Sideband – μονή πλευρική ζώνη).
Στη λήψη CW μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε στενότερα φίλτρα, περιορίζοντας τον θόρυβο που εισέρχεται στο σύστημα αποδιαμόρφωσης.
Η δυνατότητα αυτή προσφέρει σημαντικό πλεονέκτημα στην ανίχνευση ασθενών σημάτων.
Ωστόσο, το πραγματικό πλεονέκτημα εξαρτάται από τον ρυθμό μετάδοσης, τα φίλτρα, τη μέθοδο ανίχνευσης και τις συνθήκες θορύβου.
Δεν υπάρχει ένας καθολικός αριθμός dB που να περιγράφει όλες τις συγκρίσεις CW και SSB.
8. ΠΩΣ ΤΟ FT8 ΑΝΑΚΤΑ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΑΣΘΕΝΗ ΣΗΜΑΤΑ;
Το FT8 είναι ένας ψηφιακός τρόπος επικοινωνίας σχεδιασμένος για αξιόπιστη ανταλλαγή σύντομων, δομημένων μηνυμάτων σε δύσκολες συνθήκες.
Χρησιμοποιεί τεχνικές όπως:
8-FSK (διαμόρφωση μετατόπισης συχνότητας οκτώ καταστάσεων).
Συγχρονισμό χρόνου και συχνότητας.
Κωδικοποίηση διόρθωσης σφαλμάτων.
Ψηφιακή επεξεργασία σήματος.
Ανίχνευση με γνωστή δομή μηνύματος.
Στις κατάλληλες συνθήκες, μπορεί να αποκωδικοποιεί σήματα με αρνητικό λόγο σήματος προς θόρυβο.
Οι αναφερόμενες τιμές SNR στο FT8 χρησιμοποιούν καθιερωμένο εύρος αναφοράς 2.500 Hz.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό όταν συγκρίνουμε αριθμούς με άλλες μορφές επικοινωνίας.
Αρνητικό SNR δεν σημαίνει ότι παραβιάζουμε τους νόμους της φυσικής. Σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε κατάλληλη επεξεργασία, συγχρονισμό, κωδικοποίηση και χρόνο παρατήρησης για να ανακτήσουμε την πληροφορία.
9. ΓΙΑΤΙ ΕΝΑΣ ΠΡΟΕΝΙΣΧΥΤΗΣ ΔΕΝ ΒΕΛΤΙΩΝΕΙ ΠΑΝΤΑ ΤΗ ΛΗΨΗ;
Ας υποθέσουμε ότι έχουμε έναν δέκτη HF.
Ενεργοποιούμε τον προενισχυτή RF.
Η ένδειξη του S-meter ανεβαίνει.
Ο θόρυβος γίνεται εντονότερος.
Αλλά το σήμα που προσπαθούμε να ακούσουμε δεν γίνεται απαραίτητα πιο κατανοητό.
Γιατί;
Επειδή ο προενισχυτής αυξάνει τόσο το επιθυμητό σήμα όσο και τον θόρυβο που φτάνει στην είσοδό του, ενώ προσθέτει και τον δικό του θόρυβο.
Ένας σωστά επιλεγμένος προενισχυτής μπορεί να βελτιώσει τον συνολικό συντελεστή θορύβου ενός συστήματος, ιδιαίτερα όταν οι απώλειες πριν από τον δέκτη είναι σημαντικές.
Όμως σε περιβάλλον όπου κυριαρχεί ο εξωτερικός θόρυβος, το όφελος μπορεί να είναι ελάχιστο.
Επιπλέον, ισχυρά γειτονικά σήματα μπορούν να προκαλέσουν υπερφόρτωση ή φαινόμενα ενδοδιαμόρφωσης.
Γι' αυτό στα HF η μεγαλύτερη ενίσχυση δεν είναι πάντοτε επιθυμητή.
10. Η ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΟΝΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ
Ένας δέκτης μπορεί να παρουσιάζει εξαιρετική ευαισθησία και παρ' όλα αυτά να δυσκολεύεται όταν λειτουργούν κοντά του ισχυροί σταθμοί.
Για την αξιολόγηση ενός πραγματικού δέκτη πρέπει να εξετάζουμε επίσης:
Dynamic Range (δυναμικό εύρος): Το εύρος επιπέδων σήματος μέσα στο οποίο ο δέκτης μπορεί να λειτουργεί σύμφωνα με συγκεκριμένα κριτήρια.
Blocking (παρεμπόδιση από ισχυρό σήμα): Υποβάθμιση της λήψης λόγω παρουσίας ισχυρού ανεπιθύμητου σήματος.
Intermodulation (ενδοδιαμόρφωση): Δημιουργία ανεπιθύμητων προϊόντων από μη γραμμική συμπεριφορά κυκλωμάτων.
Reciprocal Mixing (αμοιβαία μίξη): Αύξηση του θορύβου κοντά στο επιθυμητό σήμα λόγω θορύβου φάσης του τοπικού ταλαντωτή και παρουσίας ισχυρών γειτονικών σημάτων.
Selectivity (επιλεκτικότητα): Ικανότητα διάκρισης του επιθυμητού σήματος από άλλα κοντινά σε συχνότητα.
Αυτές οι παράμετροι είναι ιδιαίτερα σημαντικές σε περιοχές με έντονη ραδιοσυχνική δραστηριότητα.
11. ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΜΑΣ ΠΕΙΡΑΜΑ
Όσοι διαθέτετε δέκτη SDR (Software Defined Radio – ραδιοδέκτη καθοριζόμενο από λογισμικό) ή πομποδέκτη με δυνατότητα επιλογής εύρους ζώνης, μπορείτε να πραγματοποιήσετε την παρακάτω δοκιμή.
Επιλέξτε ένα ασθενές, σταθερό σήμα CW.
Διατηρήστε σταθερή την ενίσχυση λήψης, απενεργοποιώντας όπου είναι εφικτό την αυτόματη ρύθμιση ενίσχυσης, AGC (Automatic Gain Control – αυτόματος έλεγχος ενίσχυσης).
Δοκιμάστε διαδοχικά φίλτρα:
2.400 Hz.
1.000 Hz.
500 Hz.
250 Hz.
100 Hz.
Παρατηρήστε πώς μεταβάλλεται ο ακουστός θόρυβος και η δυνατότητα αναγνώρισης του σήματος.
Για αξιόπιστη ποσοτική σύγκριση απαιτούνται σταθερές συνθήκες, κατάλληλη μέτρηση SNR και γνώση του πραγματικού ισοδύναμου εύρους θορύβου των φίλτρων.
Μην ξεχνάτε ότι πολύ στενά φίλτρα μπορούν να αλλοιώσουν τη χρονική μορφή της τηλεγραφίας.
Προσοχή: Η άσκηση αφορά αποκλειστικά λήψη ή ασφαλή εργαστηριακή δοκιμή με κατάλληλη γεννήτρια σημάτων. Δεν συνδέουμε ποτέ έξοδο πομπού απευθείας στην είσοδο SDR ή ευαίσθητου μετρητικού οργάνου.
12. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ
Έχουμε δύο δέκτες, με ίδια απαιτούμενη ποιότητα αποκωδικοποίησης και πηγή θορύβου αναφοράς 290 K.
Δέκτης Α:
Εύρος ζώνης: 2.400 Hz.
Noise Figure: 4 dB.
Δέκτης Β:
Εύρος ζώνης: 200 Hz.
Noise Figure: 10 dB.
Και οι δύο απαιτούν SNR 10 dB για το κριτήριο που εξετάζουμε.
Ποιος από τους δύο παρουσιάζει χαμηλότερο θεωρητικό όριο ευαισθησίας σε dBm;
Και κατά πόσα dB;
Προσέξτε ιδιαίτερα: συγκρίνουμε το μαθηματικό όριο με διαφορετικά εύρη ζώνης, όχι δύο δέκτες που καλούνται υποχρεωτικά να αποκωδικοποιήσουν το ίδιο σήμα ομιλίας.
Περιμένω τις απαντήσεις σας με υπολογισμούς.
ΚΛΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΟΓΔΟΟ ΜΑΣ ΜΑΘΗΜΑ
Σήμερα είδαμε ότι η ραδιοεπικοινωνία δεν είναι μόνο η τέχνη της παραγωγής και της εκπομπής ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας.
Είναι και η επιστήμη της ανάκτησης εξαιρετικά ασθενών σημάτων μέσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο θόρυβο.
Ένας καλός δέκτης δεν είναι απαραίτητα εκείνος που ενισχύει περισσότερο.
Είναι εκείνος που διατηρεί την πληροφορία, περιορίζει τον ανεπιθύμητο θόρυβο και τις παρεμβολές και μπορεί να λειτουργεί αξιόπιστα στις πραγματικές συνθήκες χρήσης.
Στις ραδιοεπικοινωνίες δεν αρκεί να ακούμε δυνατότερα. Πρέπει να μπορούμε να ξεχωρίζουμε καλύτερα αυτό που πραγματικά θέλουμε να ακούσουμε.
Στο επόμενο μάθημα θα εξετάσουμε πώς ένας ισχυρός γειτονικός σταθμός μπορεί να «εξαφανίσει» ένα ασθενές σήμα, ακόμη και όταν εκπέμπει σε διαφορετική συχνότητα.
Θα γνωρίσουμε το δυναμικό εύρος, την ενδοδιαμόρφωση και το σημείο τομής τρίτης τάξης IP3.
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού
Ραδιοερασιτεχνική Ακαδημία - Μάθημα 8/100