Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026

Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού - ΡΑΔΙΟΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ - ΜΑΘΗΜΑ 12/100 - ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ - ΠΩΣ ΕΝΑ ΠΗΝΙΟ ΚΑΙ ΕΝΑΣ ΠΥΚΝΩΤΗΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΞΕΧΩΡΙΣΟΥΝ ΕΝΑ ΣΗΜΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΕ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΑΛΛΑ;

 


Πηγή
Συντονισμένα κυκλώματα LC, συντονισμός σειράς και παράλληλα, συντελεστής ποιότητας Q, εύρος ζώνης και πραγματικές απώλειες.
Αγαπητοί φίλοι και συνάδελφοι,
Ας φανταστούμε ότι στην είσοδο ενός ραδιοδέκτη φτάνουν ταυτόχρονα εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες ηλεκτρομαγνητικά σήματα.
Άλλα είναι ισχυρά, άλλα εξαιρετικά ασθενή.
Άλλα βρίσκονται πολύ κοντά στη συχνότητα που μας ενδιαφέρει.
Και όμως, ο δέκτης πρέπει να επιλέξει το επιθυμητό σήμα και να απορρίψει, όσο είναι δυνατόν, τα υπόλοιπα.
Πώς μπορεί να γίνει αυτό;
Μία από τις σημαντικότερες τεχνικές βασίζεται σε δύο εξαρτήματα που γνωρίζουμε από τα πρώτα μας βήματα στην ηλεκτρονική.
Ένα πηνίο και έναν πυκνωτή.
Όταν όμως αυτά τα δύο εξαρτήματα συνδυαστούν κατάλληλα, δημιουργούν ένα κύκλωμα με μια ιδιαίτερη ιδιότητα.
Τον συντονισμό.
Ας δούμε τι πραγματικά συμβαίνει.

 
1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ;

Ο Resonance (συντονισμός) εμφανίζεται σε ένα κύκλωμα LC όταν οι επαγωγικές και χωρητικές αντιδράσεις αλληλοαναιρούνται στη συνολική άεργη συμπεριφορά του ιδανικού κυκλώματος.
Η επαγωγική αντίδραση είναι:
XL = 2πfL
Η χωρητική αντίδραση, ως θετικό μέτρο, είναι:
XC = 1/(2πfC)
Όπου:
f = συχνότητα σε Hz.
L = αυτεπαγωγή σε Henry.
C = χωρητικότητα σε Farad.
Στη συχνότητα συντονισμού:
XL = XC
Από αυτή τη συνθήκη προκύπτει η γνωστή σχέση:
f₀ = 1/(2π√LC)
Η εξίσωση αυτή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες σχέσεις της ραδιοηλεκτρονικής.
Περιγράφει τη φυσική συχνότητα συντονισμού ενός ιδανικού κυκλώματος LC.


2. ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑ;
Ο πυκνωτής αποθηκεύει ενέργεια στο ηλεκτρικό του πεδίο.
Η ενέργεια αυτή είναι:
EC = ½CV²
Το πηνίο αποθηκεύει ενέργεια στο μαγνητικό του πεδίο.
Η αντίστοιχη ενέργεια είναι:
EL = ½LI²
Σε ένα ιδανικό κύκλωμα LC, η ενέργεια μεταφέρεται περιοδικά μεταξύ ηλεκτρικού και μαγνητικού πεδίου.
Ο φορτισμένος πυκνωτής εκφορτίζεται μέσω του πηνίου.
Το ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο.
Καθώς η ενέργεια του μαγνητικού πεδίου επιστρέφει στο κύκλωμα, ο πυκνωτής φορτίζεται με αντίθετη πολικότητα.
Η διαδικασία επαναλαμβάνεται.
Σε ένα πραγματικό κύκλωμα, οι απώλειες μειώνουν σταδιακά την αποθηκευμένη ενέργεια, αν δεν υπάρχει εξωτερική διέγερση.
Αυτή είναι η φυσική βάση της ταλάντωσης LC.

 
3. ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΣΕΙΡΑΣ - SERIES RESONANCE
Ας συνδέσουμε ένα πηνίο και έναν πυκνωτή σε σειρά.
Η συνολική σύνθετη αντίσταση ενός ιδανικού LC είναι:
Z = j(ωL − 1/ωC)
Όπου ω = 2πf.
Στη συχνότητα συντονισμού:
ωL = 1/ωC.
Άρα:
Z = 0 Ω, στο ιδανικό μοντέλο.
Στην πράξη, η αντίσταση των αγωγών, οι απώλειες των εξαρτημάτων και άλλοι παράγοντες δεν επιτρέπουν μηδενική αντίσταση.
Επομένως, ένα πραγματικό κύκλωμα συντονισμού σειράς παρουσιάζει ελάχιστη, αλλά όχι μηδενική, σύνθετη αντίσταση στη συχνότητα συντονισμού.
Αν το κύκλωμα τροφοδοτείται από κατάλληλη πηγή, το ρεύμα μπορεί να παρουσιάσει μέγιστη τιμή κοντά στον συντονισμό.

 
4. ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ - PARALLEL RESONANCE
Τώρα ας συνδέσουμε το πηνίο και τον πυκνωτή παράλληλα.
Η συνολική αγωγιμότητα του ιδανικού κυκλώματος είναι:
Y = j(ωC − 1/ωL)
Στη συχνότητα συντονισμού:
ωC = 1/ωL.
Άρα:
Y = 0 S.
Αυτό σημαίνει ότι η ισοδύναμη σύνθετη αντίσταση τείνει στο άπειρο, στο ιδανικό μοντέλο.
Στην πραγματικότητα, οι απώλειες περιορίζουν τη μέγιστη αντίσταση.
Επομένως, το πραγματικό παράλληλο κύκλωμα LC εμφανίζει μεγάλη, αλλά πεπερασμένη, αντίσταση κοντά στη συχνότητα συντονισμού.
Προσοχή: τα παραπάνω αποτελέσματα αφορούν τις συγκεκριμένες ιδανικές συνδεσμολογίες. Οι πραγματικές καμπύλες απόκρισης εξαρτώνται από την πηγή, το φορτίο και τις παρασιτικές ιδιότητες των εξαρτημάτων.

 
5. ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΤΑ 7 MHz
Ας σχεδιάσουμε ένα ιδανικό κύκλωμα LC για συχνότητα κοντά στη ραδιοερασιτεχνική περιοχή των 7 MHz.
Επιλέγουμε:
L = 10 μH.
Θέλουμε:
f₀ = 7,000 MHz.
Από τη σχέση:
f₀ = 1/(2π√LC)
προκύπτει:
C = 1/[(2πf₀)²L]
Αντικαθιστούμε:
C = 1/[(2π × 7.000.000)² × 10 × 10⁻⁶]
Υπολογίζουμε:
C ≈ 51,7 pF.
Άρα ένα ιδανικό πηνίο 10 μH και ένας πυκνωτής περίπου 51,7 pF συντονίζονται στα 7 MHz.
Στην πράξη, θα χρειαστεί να λάβουμε υπόψη την παρασιτική χωρητικότητα του πηνίου, τις χωρητικότητες της πλακέτας, την ανοχή των εξαρτημάτων και τις επιδράσεις της σύνδεσης με τα υπόλοιπα κυκλώματα.


6. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Q;
Ο Quality Factor - Q (συντελεστής ποιότητας) είναι ένα αδιάστατο μέγεθος που χαρακτηρίζει τη σχέση μεταξύ της αποθηκευμένης ενέργειας και της ενέργειας που χάνεται σε κάθε κύκλο ταλάντωσης.
Για έναν συντονιστή, ένας γενικός ορισμός είναι:
Q = 2π × (μέγιστη αποθηκευμένη ενέργεια)/(ενέργεια που χάνεται ανά κύκλο)
Υψηλότερο Q σημαίνει, γενικά, μικρότερες σχετικές απώλειες ενέργειας ανά κύκλο.
Για ένα απλό κύκλωμα RLC σειράς, με συγκεντρωμένη αντίσταση απωλειών R:
Q = ω₀L/R
ή ισοδύναμα:
Q = 1/(ω₀CR)
Οι σχέσεις αυτές αφορούν το συγκεκριμένο μοντέλο RLC σειράς.

 
7. ΠΩΣ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΤΟ Q ΜΕ ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΖΩΝΗΣ;
Για έναν απλό συντονιστή δεύτερης τάξης, υπό τις κατάλληλες συνθήκες και με το εύρος ζώνης ορισμένο μεταξύ των σημείων μισής ισχύος:
Qloaded = f₀/BW
Όπου:
Qloaded = φορτισμένος συντελεστής ποιότητας.
f₀ = κεντρική συχνότητα.
BW = εύρος ζώνης μεταξύ των σημείων −3 dB.
Ας θεωρήσουμε:
f₀ = 7 MHz.
Qloaded = 100.
Τότε:
BW = 7.000.000/100
BW = 70.000 Hz = 70 kHz.
Αν αυξήσουμε το Qloaded σε 200:
BW = 7.000.000/200
BW = 35 kHz.
Παρατηρούμε ότι η αύξηση του φορτισμένου Q μειώνει το εύρος ζώνης του συγκεκριμένου συντονιστή.
Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο στη σχεδίαση επιλεκτικών κυκλωμάτων.

 
8. ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΥΣΤΙΚΟ: UNLOADED Q ΚΑΙ LOADED Q
Εδώ βρίσκεται ένα σημείο που συχνά δημιουργεί παρεξηγήσεις.
Το Unloaded Q (μη φορτισμένος συντελεστής ποιότητας) χαρακτηρίζει τις εσωτερικές απώλειες του συντονιστή χωρίς την πρόσθετη φόρτιση από εξωτερικά κυκλώματα.
Το Loaded Q (φορτισμένος συντελεστής ποιότητας) περιλαμβάνει και την επίδραση της εξωτερικής σύζευξης και του φορτίου.
Σε ένα απλό μοντέλο συντονιστή:
1/QL = 1/Q0 + 1/Qe
Όπου:
QL = φορτισμένο Q.
Q0 = μη φορτισμένο Q.
Qe = εξωτερικό Q λόγω σύζευξης.
Αυτό σημαίνει ότι το Q που μετράμε σε ένα πραγματικό φίλτρο δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητα του πηνίου και του πυκνωτή.
Επηρεάζεται και από το πώς συνδέουμε το κύκλωμα με την πηγή και το φορτίο.


9. ΓΙΑΤΙ ΕΝΑ ΦΙΛΤΡΟ ΜΕ ΜΕΓΑΛΗ ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ;
Ας θεωρήσουμε ένα συντονισμένο κύκλωμα με πηνίο που παρουσιάζει σημαντική αντίσταση απωλειών.
Μπορούμε να αυξήσουμε την επιλεκτικότητα μειώνοντας την εξωτερική φόρτιση.
Όμως η ενέργεια που μεταφέρεται από την πηγή στο φορτίο εξαρτάται από τη σύζευξη και τις εσωτερικές απώλειες.
Αν η σύζευξη είναι πολύ ασθενής, η μεταφορά ισχύος μπορεί να είναι μικρή.
Αν η σύζευξη είναι πολύ ισχυρή, το εύρος ζώνης μπορεί να αυξηθεί και η επιλεκτικότητα να μειωθεί.
Επομένως, η σχεδίαση ενός πραγματικού φίλτρου απαιτεί συμβιβασμό μεταξύ:
Εύρους ζώνης.
Απωλειών διέλευσης.
Προσαρμογής σύνθετης αντίστασης.
Απόρριψης ανεπιθύμητων συχνοτήτων.
Ποιότητας εξαρτημάτων.
Και επιθυμητής μορφής απόκρισης.
Το υψηλό Q ενός εξαρτήματος είναι συνήθως πλεονέκτημα. Το υπερβολικά υψηλό φορτισμένο Q, όμως, δεν είναι απαραίτητα κατάλληλο για κάθε εφαρμογή.


10. INSERTION LOSS - ΑΠΩΛΕΙΑ ΠΑΡΕΜΒΟΛΗΣ
Η Insertion Loss (απώλεια παρεμβολής) εκφράζει τη μείωση της μεταφερόμενης ισχύος όταν παρεμβάλλουμε ένα κύκλωμα μεταξύ πηγής και φορτίου, υπό καθορισμένες συνθήκες αναφοράς.
Σε ένα προσαρμοσμένο σύστημα δύο θυρών, η απώλεια διέλευσης μπορεί να υπολογιστεί από το S21:
IL(dB) = −20log₁₀|S21|
Ας υποθέσουμε ότι ένα φίλτρο παρουσιάζει:
S21 = −3 dB.
Τότε η ισχύς που φτάνει στο φορτίο είναι περίπου το 50% της αντίστοιχης ισχύος αναφοράς.
Αν έχουμε:
S21 = −6 dB,
η μεταφερόμενη ισχύς είναι περίπου το 25%.
Και για:
S21 = −10 dB,
η μεταφερόμενη ισχύς είναι το 10%.
Αυτό σημαίνει ότι ένα φίλτρο μπορεί να απορρίπτει αποτελεσματικά ανεπιθύμητα σήματα, αλλά ταυτόχρονα να μειώνει σημαντικά την ισχύ του επιθυμητού σήματος.


11. ΜΠΟΡΕΙ ΕΝΑ ΠΗΝΙΟ ΝΑ ΕΧΕΙ ΥΨΗΛΟ Q ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΕΣ;
Όχι.
Το Q ενός πραγματικού πηνίου εξαρτάται από τη συχνότητα.
Οι απώλειες επηρεάζονται από:
Το Skin Effect (επιδερμικό φαινόμενο).
Το Proximity Effect (φαινόμενο γειτνίασης αγωγών).
Τις απώλειες του πυρήνα.
Τις διηλεκτρικές απώλειες.
Την παρασιτική χωρητικότητα.
Τη γεωμετρία της περιέλιξης.
Ένα πηνίο που παρουσιάζει εξαιρετικό Q σε μια συγκεκριμένη περιοχή συχνοτήτων μπορεί να παρουσιάζει πολύ διαφορετική συμπεριφορά σε υψηλότερες συχνότητες.
Επιπλέον, κοντά στη Self-Resonant Frequency - SRF (συχνότητα αυτοσυντονισμού), η απλή προσέγγιση ενός ιδανικού πηνίου παύει να είναι επαρκής.


12. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΥΚΝΩΤΩΝ ΣΤΑ RF
Ούτε οι πυκνωτές είναι ιδανικοί.
Ένας πραγματικός πυκνωτής παρουσιάζει:
Equivalent Series Resistance – ESR (ισοδύναμη αντίσταση σειράς).
Equivalent Series Inductance – ESL (ισοδύναμη αυτεπαγωγή σειράς).
Διηλεκτρικές απώλειες.
Παρασιτικά φαινόμενα.
Θερμοκρασιακή εξάρτηση.
Για συντονισμένα κυκλώματα RF χρησιμοποιούνται συχνά πυκνωτές με κατάλληλο διηλεκτρικό, όπως C0G/NP0, όταν οι απαιτήσεις χωρητικότητας, τάσης και ισχύος το επιτρέπουν.
Δεν επιλέγουμε έναν πυκνωτή μόνο από τη χωρητικότητά του.
Εξετάζουμε και την πραγματική του συμπεριφορά στη συχνότητα λειτουργίας.


13. ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ NANOVNA
Όσοι διαθέτετε NanoVNA ή άλλο κατάλληλο αναλυτή δικτύων μπορείτε να πραγματοποιήσετε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα δοκιμή.
Κατασκευάστε ένα απλό κύκλωμα LC με:
L = 10 μH.
C ≈ 51,7 pF.
Η θεωρητική συχνότητα συντονισμού είναι περίπου 7 MHz.
Αρχικά μετρήστε το πηνίο και ελέγξτε, όσο επιτρέπει ο εξοπλισμός σας, τη συμπεριφορά του στη συγκεκριμένη περιοχή.
Στη συνέχεια κατασκευάστε έναν κατάλληλο συντονιστή και συνδέστε τον στο NanoVNA μέσω γνωστής, ελεγχόμενης σύζευξης.
Μετρήστε την απόκριση S21.
Παρατηρήστε:
Τη συχνότητα μέγιστης μετάδοσης, εφόσον η συνδεσμολογία λειτουργεί ως ζωνοπερατή διάταξη.
Το εύρος ζώνης.
Τις απώλειες διέλευσης.
Τη μεταβολή της απόκρισης όταν αλλάζει η σύζευξη.
Προσοχή: η απευθείας σύνδεση ενός γυμνού LC μεταξύ δύο θυρών 50 Ω δεν αποτελεί αυτομάτως σωστά σχεδιασμένο ζωνοπερατό φίλτρο.
Η συνδεσμολογία, η προσαρμογή και η φόρτιση πρέπει να είναι γνωστές για να ερμηνεύσουμε σωστά τη μέτρηση.
Για μεγαλύτερη ακρίβεια πραγματοποιούμε κατάλληλη βαθμονόμηση στο επίπεδο των συνδέσεων μέτρησης.

 
14. ΜΙΑ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΛΙΑ ΡΑΔΙΟΦΩΝΑ
Όσοι έχουμε ασχοληθεί με παλιούς ραδιοδέκτες γνωρίζουμε πολύ καλά τα συντονισμένα κυκλώματα με πηνία και μεταβλητούς πυκνωτές.
Περιστρέφαμε τον μεταβλητό πυκνωτή και αλλάζαμε τη συχνότητα συντονισμού.
Σε αρκετές κατασκευές χρησιμοποιούνταν περισσότερα από ένα συντονισμένα κυκλώματα, ώστε να βελτιώνεται η επιλεκτικότητα και να περιορίζονται ανεπιθύμητες αποκρίσεις.
Η ίδια βασική φυσική αρχή εξακολουθεί να χρησιμοποιείται και σήμερα.
Μπορεί τα κυκλώματα να έχουν γίνει μικρότερα, πιο σύνθετα και συχνά ψηφιακά ελεγχόμενα.
Όμως οι νόμοι του συντονισμού δεν έχουν αλλάξει.

 
15. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ
Έχουμε δύο απλούς συντονιστές δεύτερης τάξης με ίδια κεντρική συχνότητα:
f₀ = 14 MHz.
Ο πρώτος παρουσιάζει:
QL = 70.
Ο δεύτερος παρουσιάζει:
QL = 280.
Θέλω να υπολογίσετε:
Το εύρος ζώνης −3 dB του πρώτου συντονιστή.
Το αντίστοιχο εύρος ζώνης του δεύτερου.
Πόσες φορές στενότερο είναι το εύρος ζώνης του δεύτερου.
Αν γνωρίζουμε μόνο το φορτισμένο Q, μπορούμε να συμπεράνουμε ποιος από τους δύο έχει μικρότερες απώλειες διέλευσης;
Η τέταρτη ερώτηση είναι ίσως η σημαντικότερη.
Περιμένω τις απαντήσεις σας και, κυρίως, την τεχνική αιτιολόγηση.

 
ΚΛΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΔΩΔΕΚΑΤΟ ΜΑΣ ΜΑΘΗΜΑ
Σήμερα είδαμε ότι ένα πηνίο και ένας πυκνωτής μπορούν να δημιουργήσουν ένα από τα σημαντικότερα δομικά στοιχεία της ραδιοηλεκτρονικής.
Τον συντονιστή.
Μάθαμε ότι ο συντελεστής ποιότητας Q δεν είναι απλώς ένας αριθμός που δείχνει πόσο στενή είναι μια απόκριση.
Συνδέεται με την αποθήκευση ενέργειας, τις απώλειες και τη φόρτιση του κυκλώματος.
Και κατανοήσαμε γιατί η σχεδίαση ενός καλού φίλτρου δεν είναι απλώς θέμα επιλογής ενός πηνίου και ενός πυκνωτή.
Απαιτεί κατανόηση της συχνότητας, των απωλειών, της προσαρμογής και της σύζευξης.
Στα RF, ο σωστός συντονισμός δεν σημαίνει απλώς να βρούμε τη συχνότητα που θέλουμε. Σημαίνει να επιλέξουμε τη σωστή συχνότητα, με το κατάλληλο εύρος ζώνης και τις μικρότερες πρακτικά εφικτές απώλειες.
Στο επόμενο μάθημα θα εξετάσουμε τα φίλτρα Butterworth, Chebyshev και Elliptic, τις διαφορές τους και γιατί ένα φίλτρο με πιο απότομη αποκοπή δεν είναι απαραίτητα καλύτερο για κάθε εφαρμογή.
Σημείωση ασφαλείας: Οι εργαστηριακές δοκιμές πραγματοποιούνται αποκλειστικά με κατάλληλα σήματα χαμηλής στάθμης και με τήρηση των προδιαγραφών των οργάνων. Δεν συνδέουμε εξόδους ενεργών πομπών απευθείας σε NanoVNA ή άλλους ευαίσθητους αναλυτές.
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού
Ραδιοερασιτεχνική Ακαδημία - Μάθημα 12/100