skip to main |
skip to sidebar
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού - ΡΑΔΙΟΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ - ΜΑΘΗΜΑ 10/100 - Ο ΥΠΕΡΕΤΕΡΟΔΥΝΟΣ ΔΕΚΤΗΣ - ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΜΕ ΜΙΑ ΕΚΠΟΜΠΗ ΣΕ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΟΠΟΥ ΔΕΝ ΕΚΠΕΜΠΕΙ ΚΑΝΕΙΣ;
Πηγή
Το μυστήριο της συχνότητας ειδώλου, η λειτουργία του μίκτη και η τεχνολογία που άλλαξε την ιστορία της ραδιοφωνίας.
Αγαπητοί φίλοι και συνάδελφοι,
Στο προηγούμενο μάθημα εξετάσαμε πώς οι μη γραμμικότητες ενός δέκτη μπορούν να δημιουργήσουν ανεπιθύμητα σήματα.
Σήμερα θα γνωρίσουμε ένα διαφορετικό φαινόμενο, το οποίο συνδέεται με την ίδια την αρχιτεκτονική ενός ραδιοδέκτη.
Φανταστείτε ότι συντονίζουμε έναν δέκτη στα 14,200 MHz.
Ξαφνικά, ακούμε μια ισχυρή εκπομπή που στην πραγματικότητα βρίσκεται στα 15,110 MHz!
Δεν υπάρχει βλάβη στην ένδειξη της συχνότητας.
Δεν είναι απαραίτητα ενδοδιαμόρφωση.
Και δεν σημαίνει ότι ο πομπός εκπέμπει σε δύο διαφορετικές συχνότητες.
Το φαινόμενο μπορεί να οφείλεται στη λεγόμενη Image Frequency (συχνότητα ειδώλου).
Για να καταλάβουμε πώς δημιουργείται, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε τον υπερετερόδυνο δέκτη.
1. Η ΕΦΕΥΡΕΣΗ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΕ ΤΟΥΣ ΡΑΔΙΟΔΕΚΤΕΣΗ αρχή του Superheterodyne Receiver (υπερετερόδυνου δέκτη) αναπτύχθηκε από τον Edwin Howard Armstrong το 1918.
Η βασική ιδέα ήταν επαναστατική.
Αντί να πραγματοποιούμε όλη την ενίσχυση και την επιλεκτική επεξεργασία στη συχνότητα του λαμβανόμενου σήματος, μπορούμε να μετατρέπουμε διαφορετικές συχνότητες λήψης σε μια κοινή ενδιάμεση συχνότητα.
Έτσι, σημαντικό μέρος της ενίσχυσης και του φιλτραρίσματος πραγματοποιείται σε μια σταθερή συχνότητα, για την οποία μπορούμε να σχεδιάσουμε κατάλληλα κυκλώματα.
Η αρχή αυτή χρησιμοποιήθηκε επί δεκαετίες σε ραδιόφωνα, τηλεοράσεις, πομποδέκτες και επαγγελματικά συστήματα επικοινωνίας.
Ακόμη και σήμερα, η μετατροπή συχνότητας παραμένει θεμελιώδης τεχνική στη ραδιοηλεκτρονική.
2. ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΑΔΙΑ ΕΝΟΣ ΥΠΕΡΕΤΕΡΟΔΥΝΟΥ ΔΕΚΤΗ
Ένας απλοποιημένος υπερετερόδυνος δέκτης περιλαμβάνει:
1. RF Preselector (προεπιλογέα ραδιοσυχνοτήτων)
Επιτρέπει τη διέλευση της επιθυμητής περιοχής συχνοτήτων και εξασθενεί ανεπιθύμητα σήματα.
2. RF Amplifier (ενισχυτή ραδιοσυχνοτήτων)
Ενισχύει το λαμβανόμενο σήμα, εφόσον προβλέπεται από τη συγκεκριμένη αρχιτεκτονική.
3. Mixer (μίκτη συχνοτήτων)
Συνδυάζει το σήμα εισόδου με το σήμα ενός τοπικού ταλαντωτή και δημιουργεί νέες συχνοτικές συνιστώσες.
4. Local Oscillator - LO (τοπικό ταλαντωτή)
Παράγει το σήμα αναφοράς που απαιτείται για τη μετατροπή συχνότητας.
5. IF Filter (φίλτρο ενδιάμεσης συχνότητας)
Επιλέγει την επιθυμητή συνιστώσα μετά τη μετατροπή.
6. IF Amplifier (ενισχυτή ενδιάμεσης συχνότητας)
Παρέχει την απαιτούμενη ενίσχυση.
7. Demodulator (αποδιαμορφωτή)
Ανακτά την πληροφορία που μεταφέρει το σήμα.
Η ακριβής σειρά και ο αριθμός των σταδίων διαφέρουν ανάλογα με τη σχεδίαση.
3. ΤΙ ΚΑΝΕΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ Ο ΜΙΚΤΗΣ;
Ας υποθέσουμε ότι στην είσοδο του μίκτη εφαρμόζουμε δύο ημιτονοειδή σήματα.
Το πρώτο έχει συχνότητα:
fRF = 14,200 MHz.
Το δεύτερο παράγεται από τον τοπικό ταλαντωτή:
fLO = 14,655 MHz.
Ένας ιδανικός πολλαπλασιαστικός μίκτης δημιουργεί συνιστώσες στη διαφορά και στο άθροισμα των συχνοτήτων.
fδιαφοράς = |fLO − fRF|
fαθροίσματος = fLO + fRF
Επομένως:
fδιαφοράς = 14,655 − 14,200
fδιαφοράς = 0,455 MHz = 455 kHz.
Και:
fαθροίσματος = 14,655 + 14,200
fαθροίσματος = 28,855 MHz.
Αν το φίλτρο ενδιάμεσης συχνότητας επιλέγει τα 455 kHz, η συγκεκριμένη συνιστώσα προχωρά στα επόμενα στάδια του δέκτη.
Η πληροφορία που μεταφέρει το αρχικό σήμα μπορεί να ανακτηθεί μετά την κατάλληλη επεξεργασία.
4. ΓΙΑΤΙ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ;
Η Intermediate Frequency - IF (ενδιάμεση συχνότητα) προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα.
Επιτρέπει τη χρήση φίλτρων σχεδιασμένων για μια σταθερή συχνότητα.
Διευκολύνει την επίτευξη υψηλής επιλεκτικότητας.
Επιτρέπει την κατάλληλη κατανομή ενίσχυσης στα στάδια του δέκτη.
Διευκολύνει την αποδιαμόρφωση και την επεξεργασία διαφορετικών σημάτων.
Όμως αυτή η τεχνική παρουσιάζει και ένα ιδιαίτερο πρόβλημα.
Ο μίκτης δεν γνωρίζει ποιο από δύο διαφορετικά σήματα εισόδου θέλουμε πραγματικά να λάβουμε, αν και τα δύο δημιουργούν την ίδια ενδιάμεση συχνότητα.
5. ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΕΙΔΩΛΟΥ
Ας επιστρέψουμε στο προηγούμενο παράδειγμα.
Ο δέκτης είναι συντονισμένος στα:
14,200 MHz.
Ο τοπικός ταλαντωτής λειτουργεί στα:
14,655 MHz.
Η ενδιάμεση συχνότητα είναι:
455 kHz.
Τώρα ας υποθέσουμε ότι στην κεραία φτάνει ένα δεύτερο, ισχυρό σήμα στα:
15,110 MHz.
Τι θα συμβεί στον μίκτη;
Υπολογίζουμε:
15,110 − 14,655 = 0,455 MHz.
Δηλαδή:
455 kHz!
Ακριβώς η ίδια ενδιάμεση συχνότητα με το επιθυμητό σήμα των 14,200 MHz.
Επομένως, αν ο προεπιλογέας δεν εξασθενεί αρκετά το ανεπιθύμητο σήμα, αυτό μπορεί να περάσει από τον μίκτη και το φίλτρο IF.
Ο δέκτης ενδέχεται να αναπαράγει μια εκπομπή που βρίσκεται σε διαφορετική συχνότητα από εκείνη στην οποία έχουμε συντονιστεί.
Αυτή είναι η συχνότητα ειδώλου.
6. Ο ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΕΙΔΩΛΟΥ
Όταν ο τοπικός ταλαντωτής βρίσκεται πάνω από την επιθυμητή συχνότητα:
fLO = fRF + fIF
Η συχνότητα ειδώλου είναι:
fimage = fRF + 2fIF
Για το παράδειγμά μας:
fimage = 14,200 + 2 × 0,455
fimage = 15,110 MHz.
Όταν ο τοπικός ταλαντωτής βρίσκεται κάτω από την επιθυμητή συχνότητα:
fLO = fRF − fIF
Τότε:
fimage = fRF − 2fIF
Η απόσταση μεταξύ της επιθυμητής συχνότητας και της συχνότητας ειδώλου είναι:
Δf = 2fIF
Αυτό ισχύει για την απλή αρχιτεκτονική μετατροπής που εξετάζουμε.
7. ΓΙΑΤΙ Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ;
Ας συγκρίνουμε δύο υποθετικούς δέκτες που λαμβάνουν στα 14,200 MHz.
Δέκτης Α
Ενδιάμεση συχνότητα: 455 kHz.
Απόσταση ειδώλου:
2 × 455 kHz = 910 kHz.
Δέκτης Β
Ενδιάμεση συχνότητα: 9 MHz.
Απόσταση ειδώλου:
2 × 9 MHz = 18 MHz.
Στον δεύτερο δέκτη, η συχνότητα ειδώλου βρίσκεται πολύ μακρύτερα από την επιθυμητή συχνότητα.
Αυτό μπορεί να διευκολύνει την απόρριψή της από τα φίλτρα εισόδου.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά.
Σε ορισμένες τεχνολογίες φίλτρων, η επίτευξη πολύ στενής ζώνης διέλευσης είναι ευκολότερη σε χαμηλότερες ενδιάμεσες συχνότητες.
Έτσι προκύπτει ένας σημαντικός συμβιβασμός σχεδίασης.
Υψηλότερη IF μπορεί να διευκολύνει την απόρριψη ειδώλου.
Χαμηλότερη IF μπορεί να διευκολύνει την υλοποίηση στενών φίλτρων με συγκεκριμένες τεχνολογίες.
Αυτός είναι ένας λόγος που αναπτύχθηκαν δέκτες με περισσότερες από μία μετατροπές συχνότητας.
8. Ο ΔΕΚΤΗΣ ΔΙΠΛΗΣ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ
Στον Double Conversion Superheterodyne Receiver (υπερετερόδυνο δέκτη διπλής μετατροπής), το σήμα μετατρέπεται διαδοχικά σε δύο ενδιάμεσες συχνότητες.
Για παράδειγμα:
Σήμα RF → πρώτη IF υψηλής συχνότητας → δεύτερη IF χαμηλότερης συχνότητας → αποδιαμόρφωση.
Η πρώτη IF μπορεί να επιλεγεί ώστε να διευκολύνει την απόρριψη της συχνότητας ειδώλου.
Η δεύτερη IF μπορεί να επιλεγεί ώστε να διευκολύνει τη στενή επιλεκτική επεξεργασία.
Βεβαίως, η προσθήκη μετατροπών αυξάνει την πολυπλοκότητα και μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετες ανεπιθύμητες αποκρίσεις.
Γι' αυτό η σχεδίαση απαιτεί προσεκτική επιλογή συχνοτήτων, φίλτρων και ταλαντωτών.
9. IMAGE REJECTION - ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΑΠΟΡΡΙΠΤΕΙ Ο ΔΕΚΤΗΣ ΤΟ ΕΙΔΩΛΟ;
Η Image Rejection Ratio (αναλογία απόρριψης συχνότητας ειδώλου) περιγράφει πόσο περισσότερο εξασθενεί ο δέκτης ένα σήμα στη συχνότητα ειδώλου σε σύγκριση με ένα αντίστοιχο σήμα στην επιθυμητή συχνότητα, υπό καθορισμένες συνθήκες μέτρησης.
Ας υποθέσουμε ότι έχουμε:
Επιθυμητό σήμα: −100 dBm.
Ανεπιθύμητο σήμα στη συχνότητα ειδώλου: −30 dBm.
Διαφορά στάθμης:
70 dB.
Αν ο δέκτης παρουσιάζει απόρριψη ειδώλου 60 dB, τότε το ανεπιθύμητο σήμα μπορεί να εμφανιστεί στην αλυσίδα λήψης με ισοδύναμη στάθμη περίπου:
−30 − 60 = −90 dBm.
Δηλαδή μπορεί να είναι 10 dB ισχυρότερο από το επιθυμητό σήμα!
Το παράδειγμα είναι ιδανικοποιημένο και προϋποθέτει ότι ο δέκτης λειτουργεί χωρίς συμπίεση ή άλλες σημαντικές μη γραμμικότητες.
10. Η ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΕΙΔΩΛΟΥ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟ ΜΕ ΤΗΝ ΕΝΔΟΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ
Εδώ πρέπει να ξεκαθαρίσουμε μια πολύ σημαντική διαφορά.
Συχνότητα ειδώλου:
Ένα πραγματικό σήμα σε ανεπιθύμητη συχνότητα μετατρέπεται στην ίδια IF με το επιθυμητό σήμα.
Ενδοδιαμόρφωση:
Η μη γραμμική συμπεριφορά ενός κυκλώματος δημιουργεί νέες συχνοτικές συνιστώσες από δύο ή περισσότερα σήματα.
Blocking (παρεμπόδιση):
Ένα ισχυρό ανεπιθύμητο σήμα προκαλεί υποβάθμιση της λήψης, για παράδειγμα λόγω υπερφόρτωσης.
Birdie (εσωτερικό παρασιτικό σήμα):
Μια ανεπιθύμητη συνιστώσα δημιουργείται μέσα στον ίδιο τον δέκτη, ενδεχομένως από ταλαντωτές, χρονισμούς, αρμονικές ή ψηφιακά κυκλώματα.
Τα τέσσερα φαινόμενα μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα λήψης, αλλά δεν έχουν τον ίδιο μηχανισμό δημιουργίας.
Γι' αυτό δεν πρέπει να χαρακτηρίζουμε κάθε ανεπιθύμητο σήμα ως ενδοδιαμόρφωση.
11. ΠΩΣ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΔΙΑΓΝΩΣΟΥΜΕ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ;
Αν ένας δέκτης εμφανίζει μια ανεπιθύμητη εκπομπή, μπορούμε να ακολουθήσουμε μια οργανωμένη διαδικασία.
Πρώτα καταγράφουμε την ακριβή συχνότητα στην οποία εμφανίζεται το πρόβλημα.
Στη συνέχεια ελέγχουμε αν το σήμα εξαφανίζεται όταν αντικαταστήσουμε την κεραία με κατάλληλο τερματικό φορτίο 50 Ω.
Αν εξαφανιστεί, αυτό αποτελεί ένδειξη ότι η πηγή βρίσκεται στην εξωτερική διαδρομή λήψης. Δεν αποδεικνύει όμως από μόνο του ότι πρόκειται για συχνότητα ειδώλου.
Αν παραμένει, εξετάζουμε την πιθανότητα εσωτερικού παρασιτικού ή άλλης εσωτερικής σύζευξης.
Εφόσον γνωρίζουμε την αρχιτεκτονική του δέκτη, υπολογίζουμε τις πιθανές συχνότητες ειδώλου.
Ελέγχουμε επίσης τη συμπεριφορά με ενεργοποιημένο ή απενεργοποιημένο προενισχυτή, με εξασθενητή RF και με κατάλληλα φίλτρα προεπιλογής.
Τέλος, αν διαθέτουμε τον απαιτούμενο εξοπλισμό, πραγματοποιούμε ελεγχόμενες εργαστηριακές μετρήσεις.
12. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑ – ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΥΜΕ ΤΟ ΕΙΔΩΛΟ
Ας θεωρήσουμε έναν εκπαιδευτικό υπερετερόδυνο δέκτη με:
Συχνότητα λήψης: 10,000 MHz.
Ενδιάμεση συχνότητα: 455 kHz.
Τοπικό ταλαντωτή πάνω από τη συχνότητα λήψης.
Υπολογίζουμε:
fLO = 10,000 + 0,455
fLO = 10,455 MHz.
Η συχνότητα ειδώλου είναι:
fimage = 10,000 + 0,910
fimage = 10,910 MHz.
Με μια κατάλληλη γεννήτρια RF χαμηλής στάθμης, μπορούμε να εφαρμόσουμε αρχικά σήμα στα 10,000 MHz.
Στη συνέχεια εφαρμόζουμε σήμα στα 10,910 MHz.
Μετράμε τη στάθμη που απαιτείται για να επιτύχουμε την ίδια έξοδο από τον δέκτη.
Η διαφορά στάθμης μάς επιτρέπει, υπό ελεγχόμενες συνθήκες, να εκτιμήσουμε την απόρριψη ειδώλου.
Η δοκιμή πρέπει να γίνει σε κατάλληλο εκπαιδευτικό δέκτη ή με γνωστή αρχιτεκτονική, γιατί οι σύγχρονοι πομποδέκτες μπορεί να χρησιμοποιούν πολύ διαφορετικές ενδιάμεσες συχνότητες και πολλαπλές μετατροπές.
Δεν εφαρμόζουμε ισχυρό σήμα στην είσοδο του δέκτη και δεν συνδέουμε απευθείας ενεργό πομπό σε μετρητικό όργανο.
13. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ
Έχουμε έναν υπερετερόδυνο δέκτη με τα εξής χαρακτηριστικά:
Συχνότητα λήψης:
145,500 MHz.
Ενδιάμεση συχνότητα:
10,700 MHz.
Ο τοπικός ταλαντωτής βρίσκεται κάτω από τη συχνότητα λήψης.
Θέλω να υπολογίσετε:
Ποια είναι η συχνότητα του τοπικού ταλαντωτή;
Ποια είναι η συχνότητα ειδώλου;
Πόσα MHz απέχει το είδωλο από την επιθυμητή συχνότητα;
Αν ένα ανεπιθύμητο σήμα στη συχνότητα ειδώλου είναι −20 dBm και η απόρριψη ειδώλου είναι 70 dB, ποια θα είναι περίπου η ισοδύναμη στάθμη του στην είσοδο, σύμφωνα με το απλοποιημένο γραμμικό μοντέλο;
Περιμένω τις απαντήσεις σας με υπολογισμούς.
ΚΛΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΔΕΚΑΤΟ ΜΑΣ ΜΑΘΗΜΑ
Σήμερα είδαμε ότι ένας ραδιοδέκτης δεν είναι απλώς ένα κύκλωμα που ενισχύει ένα ασθενές σήμα.
Είναι ένα σύστημα μετατροπής, επιλογής, ενίσχυσης και ανάκτησης πληροφορίας.
Η συχνότητα ειδώλου αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα του πώς η αρχιτεκτονική ενός δέκτη επηρεάζει την πραγματική του συμπεριφορά.
Και εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό μάθημα για όλους μας:
Όταν ένας δέκτης εμφανίζει ένα ανεπιθύμητο σήμα, πριν κατηγορήσουμε την κεραία, τον πομπό ή τις εξωτερικές παρεμβολές, πρέπει να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στον ίδιο τον δέκτη.
Στο επόμενο μάθημα θα εξετάσουμε τους τοπικούς ταλαντωτές, τους βρόχους κλειδώματος φάσης PLL (Phase-Locked Loop – βρόχος κλειδωμένης φάσης), τη σταθερότητα συχνότητας και τον θόρυβο φάσης.
Θα δούμε γιατί ένας ταλαντωτής μπορεί να είναι εξαιρετικά ακριβής ως προς τη συχνότητά του και παρ' όλα αυτά να υποβαθμίζει σοβαρά τη λήψη ασθενών σημάτων.
Σημείωση ασφαλείας: Όλες οι εργαστηριακές δοκιμές πραγματοποιούνται με κατάλληλες γεννήτριες χαμηλής στάθμης, σωστές εξασθενήσεις και τήρηση των ορίων εισόδου των οργάνων. Δεν πραγματοποιούμε δοκιμές με ενεργούς πομπούς συνδεδεμένους απευθείας σε ευαίσθητες εισόδους.
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού
Ραδιοερασιτεχνική Ακαδημία - Μάθημα 10/100