skip to main |
skip to sidebar
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού - ΡΑΔΙΟΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ - ΜΑΘΗΜΑ 9/100 - ΟΤΑΝ Ο ΔΕΚΤΗΣ ΑΚΟΥΕΙ ΣΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ!
Πηγή
Πώς δύο ισχυροί σταθμοί μπορούν να δημιουργήσουν μια τρίτη, ανύπαρκτη εκπομπή μέσα στον δέκτη μας;
Αγαπητοί φίλοι και συνάδελφοι,
Φανταστείτε ότι βρισκόμαστε μπροστά στον ραδιοερασιτεχνικό μας σταθμό.
Ακούμε έναν μακρινό ανταποκριτή, με πολύ ασθενές αλλά κατανοητό σήμα.
Ξαφνικά, αρχίζει να εκπέμπει ένας ισχυρός γειτονικός σταθμός, σε διαφορετική συχνότητα.
Ο μακρινός ανταποκριτής εξαφανίζεται μέσα στον θόρυβο.
Ή, ακόμη πιο παράξενα, εμφανίζεται ένα νέο σήμα σε μια συχνότητα όπου κανείς δεν εκπέμπει!
- Ελέγχουμε την κεραία.
- Ελέγχουμε τα φίλτρα.
- Ελέγχουμε τις συνδέσεις.
Όλα φαίνονται σωστά.
Και όμως, το πρόβλημα μπορεί να βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον δέκτη.
Σήμερα θα εξετάσουμε μία από τις σημαντικότερες αιτίες υποβάθμισης της λήψης: τη μη γραμμική συμπεριφορά των κυκλωμάτων ραδιοσυχνοτήτων.
1. Ο ΙΔΑΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΔΕΚΤΗΣΈνα ιδανικό γραμμικό κύκλωμα, όταν δέχεται δύο ημιτονοειδή σήματα διαφορετικών συχνοτήτων, παράγει στην έξοδό του μόνο τις ίδιες δύο συχνότητες, με διαφορετικά ενδεχομένως πλάτη και φάσεις.
Ένα πραγματικό κύκλωμα όμως δεν είναι απολύτως γραμμικό.
Οι ενισχυτές RF, οι μίκτες, οι δίοδοι και άλλα εξαρτήματα παρουσιάζουν μη γραμμικότητες.
Όταν τα σήματα αποκτούν αρκετά μεγάλο πλάτος, αυτές οι μη γραμμικότητες μπορούν να δημιουργήσουν νέες φασματικές συνιστώσες.
Το φαινόμενο ονομάζεται Intermodulation (ενδοδιαμόρφωση).
Και μπορεί να αποτελέσει σοβαρό πρόβλημα σε έναν ραδιοδέκτη.
2. ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ ΣΥΧΝΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΣΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ;
Ας θεωρήσουμε δύο σήματα:
f₁ = 14,100 MHz
f₂ = 14,110 MHz
Αν αυτά εφαρμοστούν σε ένα μη γραμμικό κύκλωμα, μπορούν να δημιουργηθούν προϊόντα ενδοδιαμόρφωσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα προϊόντα τρίτης τάξης:
fIM3 = 2f₁ − f₂
και
fIM3 = 2f₂ − f₁
Υπολογίζουμε:
2 × 14,100 − 14,110 = 14,090 MHz
2 × 14,110 − 14,100 = 14,120 MHz
Δηλαδή, δύο πραγματικά σήματα στις συχνότητες 14,100 και 14,110 MHz μπορούν να δημιουργήσουν ανεπιθύμητες συνιστώσες στις συχνότητες:
14,090 MHz και 14,120 MHz.
Αν οι συνιστώσες δημιουργούνται μέσα στον δέκτη, δεν αντιστοιχούν απαραίτητα σε πραγματικές εκπομπές που υπάρχουν στον αέρα.
Πρόκειται για προϊόντα της μη γραμμικής λειτουργίας του κυκλώματος.
3. ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΡΙΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΑ;
Τα προϊόντα τρίτης τάξης μπορούν να εμφανιστούν πολύ κοντά στις αρχικές συχνότητες.
Έτσι, μπορεί να βρεθούν μέσα στην περιοχή λήψης που μας ενδιαφέρει.
Ένα φίλτρο μετά το μη γραμμικό στάδιο δεν μπορεί πάντα να τα απομακρύνει, ιδιαίτερα αν βρίσκονται στην ίδια ζώνη με το επιθυμητό σήμα.
Γι' αυτό η γραμμικότητα των πρώτων σταδίων ενός δέκτη είναι εξαιρετικά σημαντική.
Δεν αρκεί να έχουμε έναν ενισχυτή με μεγάλη ενίσχυση.
Χρειαζόμαστε έναν ενισχυτή που να μπορεί να διαχειρίζεται ισχυρά σήματα χωρίς να παράγει σημαντικές ανεπιθύμητες συνιστώσες.
4. Η ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΞΗΓΗΣΗ
Ένα απλό μοντέλο μη γραμμικού κυκλώματος είναι:
y(t) = a₁x(t) + a₂x²(t) + a₃x³(t) + ...
Ο πρώτος όρος περιγράφει τη γραμμική απόκριση.
Οι όροι μεγαλύτερης τάξης περιγράφουν μη γραμμικές συνεισφορές.
Αν στην είσοδο εφαρμόσουμε:
x(t) = A cos(2πf₁t) + A cos(2πf₂t)
ο κυβικός όρος δημιουργεί, μεταξύ άλλων, συνιστώσες στις συχνότητες:
2f₁ − f₂
2f₂ − f₁
3f₁
3f₂
Αυτή είναι η μαθηματική προέλευση των προϊόντων ενδοδιαμόρφωσης τρίτης τάξης.
5. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ IP3;
Το IP3 (Third-Order Intercept Point – σημείο τομής τρίτης τάξης) είναι μια από τις σημαντικότερες παραμέτρους αξιολόγησης της γραμμικότητας ενός δέκτη ή ενισχυτή.
Στην περιοχή μικρών σημάτων, πριν από τη συμπίεση:
Αν αυξήσουμε την ισχύ των δύο σημάτων εισόδου κατά 1 dB, η ισχύς των θεμελιωδών συνιστωσών στην έξοδο αυξάνεται περίπου κατά 1 dB.
Αντίθετα, τα προϊόντα ενδοδιαμόρφωσης τρίτης τάξης αυξάνονται περίπου κατά 3 dB.
Αν προεκτείνουμε μαθηματικά αυτές τις ευθείες, συναντώνται σε ένα θεωρητικό σημείο.
Αυτό είναι το IP3.
Προσοχή: το IP3 δεν είναι πραγματικό επίπεδο ισχύος στο οποίο πρέπει να λειτουργήσουμε τον δέκτη.
Είναι ένα εξωtrapολημένο μέγεθος που χρησιμοποιούμε για να χαρακτηρίσουμε τη γραμμικότητα.
6. IIP3 ΚΑΙ OIP3 - ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΔΙΑΦΟΡΑ;
Συναντάμε δύο βασικούς όρους.
IIP3 (Input Third-Order Intercept Point – σημείο τομής τρίτης τάξης αναφερόμενο στην είσοδο).
OIP3 (Output Third-Order Intercept Point – σημείο τομής τρίτης τάξης αναφερόμενο στην έξοδο).
Για ένα στάδιο με γραμμικό κέρδος G σε dB, ισχύει:
OIP3(dBm) = IIP3(dBm) + G(dB)
Για παράδειγμα:
IIP3 = +10 dBm
Κέρδος = 15 dB
Τότε:
OIP3 = +25 dBm
Όσο υψηλότερο είναι το IIP3, τόσο καλύτερη είναι γενικά η συμπεριφορά έναντι ενδοδιαμόρφωσης τρίτης τάξης, όταν συγκρίνουμε συστήματα υπό αντίστοιχες συνθήκες μέτρησης.
Δεν αποτελεί όμως από μόνο του πλήρη αξιολόγηση της ποιότητας ενός δέκτη.
7. ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΥ ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΟΥΜΕ
Έχουμε έναν υποθετικό δέκτη με:
IIP3 = +10 dBm.
Στην είσοδό του εμφανίζονται δύο ισχυρά ανεπιθύμητα σήματα.
Η ισχύς καθενός είναι:
Pin = −30 dBm.
Για δύο ίσους τόνους, στο κατάλληλο εύρος γραμμικής λειτουργίας, η ισχύς κάθε προϊόντος ενδοδιαμόρφωσης τρίτης τάξης, αναφερόμενη στην είσοδο, προσεγγίζεται από:
PIM3 = 3Pin − 2IIP3
Άρα:
PIM3 = 3 × (−30) − 2 × (+10)
PIM3 = −90 − 20
PIM3 = −110 dBm.
Τι σημαίνει αυτό;
Ότι δύο ανεπιθύμητα σήματα ισχύος −30 dBm το καθένα μπορούν, στο συγκεκριμένο θεωρητικό μοντέλο, να δημιουργήσουν προϊόντα ενδοδιαμόρφωσης ισοδύναμου επιπέδου −110 dBm στην είσοδο.
Και ένα σήμα −110 dBm μπορεί να είναι αρκετά ισχυρό ώστε να επηρεάσει τη λήψη ενός πολύ ασθενούς ανταποκριτή.
8. ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΑΝ ΤΑ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΥΞΗΘΟΥΝ ΚΑΤΑ 10 dB;
Ας διατηρήσουμε:
IIP3 = +10 dBm.
Αλλά τώρα τα δύο ανεπιθύμητα σήματα έχουν ισχύ:
Pin = −20 dBm το καθένα.
Τότε:
PIM3 = 3 × (−20) − 2 × (+10)
PIM3 = −60 − 20
PIM3 = −80 dBm.
Προσέξτε!
Αυξήσαμε τα ανεπιθύμητα σήματα κατά 10 dB.
Τα προϊόντα τρίτης τάξης αυξήθηκαν κατά 30 dB.
Αυτό εξηγεί γιατί ένας δέκτης μπορεί να λειτουργεί εξαιρετικά καλά με ασθενή σήματα, αλλά να παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα όταν εμφανιστούν πολύ ισχυροί γειτονικοί σταθμοί.
Οι σχέσεις αυτές ισχύουν ως προσεγγίσεις στην περιοχή όπου η συμπεριφορά τρίτης τάξης παραμένει κυρίαρχη και δεν έχει αρχίσει σημαντική συμπίεση.
9. BLOCKING - ΟΤΑΝ ΕΝΑΣ ΙΣΧΥΡΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΜΑΣ «ΚΛΕΙΝΕΙ» ΤΟΝ ΔΕΚΤΗ
Το Blocking (παρεμπόδιση από ισχυρό ανεπιθύμητο σήμα) είναι διαφορετικό φαινόμενο από την ενδοδιαμόρφωση.
Ένας πολύ ισχυρός σταθμός μπορεί να προκαλέσει συμπίεση της ενίσχυσης ή υπερφόρτωση σε κάποιο στάδιο του δέκτη.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η μείωση της στάθμης ή της ποιότητας του επιθυμητού σήματος.
Αυτό συχνά περιγράφεται ως Desensitization (υποβάθμιση της ευαισθησίας λόγω ισχυρού σήματος).
Ο δέκτης μπορεί να μην παρουσιάζει κάποια νέα εμφανή συχνότητα.
Απλώς το ασθενές σήμα γίνεται δυσκολότερο να ληφθεί.
10. RECIPROCAL MIXING - Ο ΘΟΡΥΒΟΣ ΠΟΥ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΔΙΠΛΑ ΣΤΟ ΣΗΜΑ
Υπάρχει και ένα τρίτο σημαντικό φαινόμενο.
Το Reciprocal Mixing (αμοιβαία μίξη).
Σε έναν δέκτη με τοπικό ταλαντωτή που παρουσιάζει θόρυβο φάσης, ένα ισχυρό γειτονικό σήμα μπορεί να αναμειχθεί με αυτόν τον θόρυβο.
Έτσι αυξάνεται το επίπεδο θορύβου στην περιοχή του επιθυμητού σήματος.
Ο μακρινός ανταποκριτής μπορεί να χαθεί μέσα στον αυξημένο θόρυβο, ακόμη και χωρίς σημαντική ενδοδιαμόρφωση τρίτης τάξης.
Γι' αυτό, στις συγκρίσεις σύγχρονων δεκτών, η συμπεριφορά Reciprocal Mixing Dynamic Range (δυναμικού εύρους περιοριζόμενου από αμοιβαία μίξη) έχει ιδιαίτερη σημασία.
11. ΤΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΥΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΤΗ
Το Dynamic Range (δυναμικό εύρος) περιγράφει τη διαφορά μεταξύ δύο ορίων στάθμης σήματος, τα οποία καθορίζονται από συγκεκριμένα κριτήρια μέτρησης.
Για παράδειγμα, μπορούμε να εξετάσουμε το Spurious-Free Dynamic Range, SFDR (δυναμικό εύρος χωρίς ανεπιθύμητα προϊόντα).
Για ένα ιδανικοποιημένο σύστημα που περιορίζεται από ενδοδιαμόρφωση τρίτης τάξης:
SFDR₃ ≈ (2/3) × (IIP3 − N)
Όπου:
IIP3 = σημείο τομής τρίτης τάξης στην είσοδο, σε dBm.
N = επίπεδο θορύβου αναφοράς στην είσοδο, σε dBm, για το καθορισμένο εύρος ζώνης.
Το αποτέλεσμα εκφράζεται σε dB.
Ας υποθέσουμε:
IIP3 = +10 dBm.
N = −130 dBm.
Τότε:
SFDR₃ ≈ (2/3) × (10 − (−130))
SFDR₃ ≈ (2/3) × 140
SFDR₃ ≈ 93,3 dB.
Η τιμή αυτή είναι θεωρητική και προϋποθέτει συγκεκριμένο μοντέλο ενδοδιαμόρφωσης, δύο ίσους τόνους και κατάλληλες συνθήκες μέτρησης.
12. ΓΙΑΤΙ Η ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΕΝΙΣΧΥΤΗ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΧΕΙΡΟΤΕΡΕΨΕΙ ΤΗ ΛΗΨΗ;
Σε προηγούμενο μάθημα εξετάσαμε την ευαισθησία των δεκτών.
Σήμερα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα γιατί η αύξηση της ενίσχυσης δεν είναι πάντα επιθυμητή.
Ένας προενισχυτής μπορεί να βελτιώσει τον συνολικό συντελεστή θορύβου.
Μπορεί όμως ταυτόχρονα να περιορίσει την αντοχή του συστήματος σε ισχυρά σήματα, ανάλογα με τη γραμμικότητα και τη θέση του στην αλυσίδα λήψης.
Σε μια περιοχή με ισχυρούς ραδιοερασιτεχνικούς σταθμούς, η ενεργοποίηση ενός εξασθενητή RF μπορεί μερικές φορές να βελτιώσει τη λήψη.
Αυτό συμβαίνει επειδή μειώνει τα επίπεδα των ισχυρών ανεπιθύμητων σημάτων πριν αυτά προκαλέσουν υπερφόρτωση ή ενδοδιαμόρφωση.
Βεβαίως, ο εξασθενητής μειώνει και το επιθυμητό σήμα.
Επομένως, η χρήση του εξαρτάται από το ποιος μηχανισμός περιορίζει πραγματικά τη λήψη.
13. ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΔΥΟ ΓΕΝΝΗΤΡΙΕΣ
Για την εργαστηριακή μέτρηση ενδοδιαμόρφωσης τρίτης τάξης μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε δύο κατάλληλες γεννήτριες RF.
Οι γεννήτριες ρυθμίζονται σε δύο κοντινές συχνότητες.
Τα σήματα συνδυάζονται με κατάλληλο συνδυαστή, απομόνωση μεταξύ των πηγών και τις απαιτούμενες εξασθενήσεις.
Στη συνέχεια οδηγούνται στην είσοδο του υπό δοκιμή δέκτη ή ενισχυτή.
Παρατηρούμε τη στάθμη των θεμελιωδών σημάτων και των προϊόντων τρίτης τάξης.
Αυξάνοντας προσεκτικά τις στάθμες, μπορούμε να υπολογίσουμε το IP3.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται ώστε τα προϊόντα ενδοδιαμόρφωσης να μην παράγονται από τις ίδιες τις γεννήτριες, τον συνδυαστή ή τα μετρητικά όργανα.
Επίσης, πρέπει να αποφεύγεται η υπέρβαση των ορίων εισόδου του εξοπλισμού.
Δεν χρησιμοποιούμε δύο ενεργούς πομπούς συνδεδεμένους απευθείας μεταξύ τους για τέτοιες δοκιμές.
14. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ
Έχουμε δύο υποθετικούς δέκτες.
ΔΕΚΤΗΣ Α
IIP3 = 0 dBm.
ΔΕΚΤΗΣ Β
IIP3 = +20 dBm.
Και στους δύο εφαρμόζουμε δύο ανεπιθύμητα σήματα ίσης ισχύος:
Pin = −30 dBm το καθένα.
Θεωρούμε ότι και οι δύο λειτουργούν στην περιοχή όπου ισχύει η προσέγγιση ενδοδιαμόρφωσης τρίτης τάξης.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Ποια είναι η ισοδύναμη στάθμη εισόδου των προϊόντων IM3 στον δέκτη Α;
Ποια είναι η αντίστοιχη στάθμη στον δέκτη Β;
Πόσα dB είναι η διαφορά;
Πόσες φορές μεγαλύτερη είναι η ισχύς των προϊόντων ενδοδιαμόρφωσης στον χειρότερο δέκτη;
Περιμένω τις απαντήσεις σας με τους αντίστοιχους υπολογισμούς.
ΚΛΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΕΝΑΤΟ ΜΑΣ ΜΑΘΗΜΑ
Σήμερα είδαμε ότι ένας δέκτης δεν πρέπει απλώς να είναι ευαίσθητος.
Πρέπει να είναι και ανθεκτικός στην παρουσία ισχυρών σημάτων.
Ένας εξαιρετικά ευαίσθητος δέκτης με περιορισμένη γραμμικότητα μπορεί να αποδειχθεί λιγότερο αποτελεσματικός από έναν άλλο, ο οποίος παρουσιάζει ελαφρώς χειρότερη ευαισθησία αλλά πολύ καλύτερη συμπεριφορά σε δύσκολες συνθήκες.
Η ποιότητα ενός ραδιοδέκτη δεν φαίνεται μόνο από το πόσο ασθενές σήμα μπορεί να ακούσει. Φαίνεται και από το πόσο καλά εξακολουθεί να το ακούει όταν γύρω του υπάρχουν πολύ ισχυρότερα σήματα.
Στο επόμενο μάθημα θα εξετάσουμε τη λειτουργία του υπερετερόδυνου δέκτη, του μίκτη, της ενδιάμεσης συχνότητας και του τοπικού ταλαντωτή.
Θα ανακαλύψουμε γιατί ένας δέκτης μπορεί να λαμβάνει μια εκπομπή σε δύο διαφορετικές συχνότητες και πώς δημιουργείται η λεγόμενη συχνότητα ειδώλου.
Σημείωση ασφαλείας: Οι εργαστηριακές δοκιμές πραγματοποιούνται με κατάλληλες γεννήτριες χαμηλής ισχύος, σωστή απομόνωση, εξασθενητές και τήρηση των προδιαγραφών εισόδου των οργάνων. Δεν συνδέουμε ποτέ ενεργούς πομπούς απευθείας σε ευαίσθητες εισόδους δεκτών ή αναλυτών.
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού
Ραδιοερασιτεχνική Ακαδημία - Μάθημα 9/100