Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού - ΡΑΔΙΟΕΡΑΣΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ - ΜΑΘΗΜΑ 11/100 - ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΤΑΛΑΝΤΩΤΩΝ - ΟΤΑΝ ΕΝΑΣ ΔΕΚΤΗΣ ΕΧΕΙ ΑΚΡΙΒΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΣΕΙ!

 


Πηγή
PLL, TCXO, OCXO, θόρυβος φάσης και η πραγματική σημασία της καθαρότητας ενός ταλαντωτή.
Αγαπητοί φίλοι και συνάδελφοι,
Φανταστείτε δύο ραδιοερασιτεχνικούς δέκτες.
Και οι δύο είναι συντονισμένοι ακριβώς στα 14,200000 MHz.
Και οι δύο διαθέτουν εξαιρετικά ακριβείς ταλαντωτές αναφοράς.
Και οι δύο έχουν παρόμοια ευαισθησία.
Όταν, όμως, εμφανιστεί ένας πολύ ισχυρός σταθμός λίγα kHz μακριά από το ασθενές σήμα που προσπαθούμε να λάβουμε, ο πρώτος συνεχίζει να λειτουργεί ικανοποιητικά, ενώ στον δεύτερο ο θόρυβος αυξάνεται τόσο πολύ ώστε ο μακρινός ανταποκριτής εξαφανίζεται.
Πώς είναι δυνατόν;
Αφού και οι δύο δέκτες έχουν σωστή συχνότητα, γιατί δεν έχουν την ίδια συμπεριφορά;
Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται στον θόρυβο φάσης των τοπικών ταλαντωτών.
Σήμερα θα εξετάσουμε αυτό το φαινόμενο από την αρχή, με επιστημονική εξήγηση, πραγματικούς υπολογισμούς και πρακτικά παραδείγματα.

 
1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΤΑΛΑΝΤΩΤΗΣ;

Ο Oscillator (ταλαντωτής) είναι ένα ηλεκτρονικό κύκλωμα που παράγει περιοδικό ηλεκτρικό σήμα.
Στους ραδιοδέκτες και στους πομπούς χρησιμοποιούνται ταλαντωτές για τη δημιουργία συχνοτήτων αναφοράς, τη μετατροπή συχνότητας, τη σύνθεση συχνοτήτων και τον συγχρονισμό.
Ένας ιδανικός ημιτονοειδής ταλαντωτής θα παρήγαγε:
v(t) = A cos(2πf₀t)
Όπου:
A = πλάτος.
f₀ = συχνότητα ταλάντωσης.
t = χρόνος.
Το σήμα αυτό θα είχε απόλυτα σταθερή συχνότητα και φάση.
Στην πραγματικότητα, κανένας ταλαντωτής δεν είναι απολύτως ιδανικός.

 
2. ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΗΜΑ ΕΝΟΣ ΤΑΛΑΝΤΩΤΗ
Ένας πιο ρεαλιστικός τρόπος περιγραφής είναι:
v(t) = A(t) cos[2πf₀t + φ(t)]
Όπου:
A(t) = πλάτος που μπορεί να παρουσιάζει μικρές διακυμάνσεις.
φ(t) = τυχαίες ή συστηματικές μεταβολές της φάσης.
Οι διακυμάνσεις του πλάτους συνδέονται με τον θόρυβο πλάτους.
Οι διακυμάνσεις της φάσης συνδέονται με τον θόρυβο φάσης.
Αυτός ο θόρυβος είναι ιδιαίτερα σημαντικός σε συστήματα υψηλής απόδοσης.

 
3. ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΘΟΡΥΒΟΣ ΦΑΣΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟ
Η Frequency Accuracy (ακρίβεια συχνότητας) περιγράφει πόσο κοντά βρίσκεται η πραγματική συχνότητα στην επιθυμητή ονομαστική τιμή.
Η Frequency Stability (σταθερότητα συχνότητας) περιγράφει πόσο μεταβάλλεται η συχνότητα με τον χρόνο και τις συνθήκες λειτουργίας.
Ο Phase Noise (θόρυβος φάσης) περιγράφει τις τυχαίες διακυμάνσεις φάσης και τη σχετική φασματική κατανομή τους γύρω από τη φέρουσα.
Ένας ταλαντωτής μπορεί να έχει εξαιρετική μακροχρόνια ακρίβεια αλλά σχετικά υψηλό θόρυβο φάσης.
Ένας άλλος μπορεί να έχει πολύ χαμηλό θόρυβο φάσης, αλλά να παρουσιάζει μεγαλύτερη απόκλιση της μέσης συχνότητάς του.
Πρόκειται για διαφορετικά χαρακτηριστικά.

 
4. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΚΡΙΒΕΙΑ 1 ppm;
Το ppm σημαίνει Parts Per Million (μέρη ανά εκατομμύριο).
Μια σχετική απόκλιση 1 ppm ισοδυναμεί με:
1 / 1.000.000
Ας θεωρήσουμε ταλαντωτή στα 100 MHz.
Απόκλιση 1 ppm σημαίνει:
100.000.000 × 10⁻⁶ = 100 Hz.
Άρα:
1 ppm στα 100 MHz αντιστοιχεί σε 100 Hz.
Στα 10 MHz:
1 ppm = 10 Hz.
Στα 145 MHz:
1 ppm = 145 Hz.
Στα 435 MHz:
1 ppm = 435 Hz.
Αυτό εξηγεί γιατί η σχετική ακρίβεια συχνότητας γίνεται ιδιαίτερα σημαντική σε υψηλότερες συχνότητες.

 
5. CRYSTAL OSCILLATOR - ΤΑΛΑΝΤΩΤΗΣ ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΥ
Οι ταλαντωτές κρυστάλλου χρησιμοποιούν τις μηχανικές ιδιότητες συντονισμού ενός πιεζοηλεκτρικού κρυστάλλου, συνήθως χαλαζία.
Ο κρύσταλλος παρουσιάζει υψηλό συντελεστή ποιότητας Q και μπορεί να προσφέρει πολύ καλή σταθερότητα.
Όμως η συχνότητά του επηρεάζεται από παράγοντες όπως:
Η θερμοκρασία.
Η γήρανση του κρυστάλλου.
Η μηχανική καταπόνηση.
Η τάση τροφοδοσίας και οι συνθήκες του κυκλώματος.
Ο τρόπος σχεδίασης του ταλαντωτή.
Γι' αυτό έχουν αναπτυχθεί διαφορετικές τεχνολογίες ταλαντωτών αναφοράς.

 
6. TCXO - ΤΑΛΑΝΤΩΤΗΣ ΜΕ ΑΝΤΙΣΤΑΘΜΙΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ
Το TCXO σημαίνει Temperature-Compensated Crystal Oscillator (ταλαντωτής κρυστάλλου με αντιστάθμιση θερμοκρασίας).
Η βασική ιδέα είναι ότι το κύκλωμα αντιστάθμισης διορθώνει, σε σημαντικό βαθμό, τη μεταβολή της συχνότητας του κρυστάλλου λόγω θερμοκρασίας.
Ένας TCXO μπορεί να προσφέρει πολύ καλύτερη σταθερότητα από έναν απλό ταλαντωτή κρυστάλλου, ανάλογα με την κατασκευή.
Χρησιμοποιείται σε πομποδέκτες, δέκτες GPS/GNSS, τηλεπικοινωνιακό εξοπλισμό και όργανα μετρήσεων.
Πρέπει, όμως, να θυμόμαστε:
Ο TCXO δεν εγγυάται από μόνος του χαμηλό θόρυβο φάσης.

 
7. OCXO - Ο ΤΑΛΑΝΤΩΤΗΣ ΠΟΥ ΔΙΑΤΗΡΕΙ ΤΟΝ ΚΡΥΣΤΑΛΛΟ ΣΕ ΣΤΑΘΕΡΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ
Το OCXO σημαίνει Oven-Controlled Crystal Oscillator (ταλαντωτής κρυστάλλου με θερμοστατούμενο θάλαμο).
Ο κρύσταλλος λειτουργεί μέσα σε ελεγχόμενο θερμικό περιβάλλον.
Η θερμοκρασία διατηρείται κοντά σε συγκεκριμένη τιμή, μειώνοντας τις μεταβολές συχνότητας λόγω αλλαγών της θερμοκρασίας περιβάλλοντος.
Οι OCXO χρησιμοποιούνται σε όργανα υψηλής ακρίβειας, τηλεπικοινωνιακές υποδομές και συστήματα αναφοράς συχνότητας.
Συνήθως απαιτούν μεγαλύτερη κατανάλωση και χρόνο προθέρμανσης.
Ένας καλός OCXO μπορεί να προσφέρει εξαιρετική βραχυχρόνια σταθερότητα, αλλά και πάλι η συνολική επίδοση εξαρτάται από τη συγκεκριμένη σχεδίαση.

 
8. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ PLL;
Το PLL σημαίνει Phase-Locked Loop (βρόχος κλειδωμένης φάσης).
Πρόκειται για ένα σύστημα ανάδρασης που ελέγχει τη φάση και, κατά συνέπεια, τη συχνότητα ενός ταλαντωτή σε σχέση με ένα σήμα αναφοράς.
Ένα βασικό PLL μπορεί να περιλαμβάνει:
Phase Detector (ανιχνευτή φάσης).
Loop Filter (φίλτρο βρόχου).
VCO - Voltage-Controlled Oscillator (ταλαντωτή ελεγχόμενο από τάση).
Frequency Divider (διαιρέτη συχνότητας).
Reference Oscillator (ταλαντωτή αναφοράς).
Ο ανιχνευτής φάσης συγκρίνει κατάλληλα σήματα.
Το φίλτρο βρόχου επεξεργάζεται το σήμα σφάλματος.
Ο VCO μεταβάλλει τη συχνότητά του σύμφωνα με το σήμα ελέγχου.
Μέσω της ανάδρασης, το σύστημα επιδιώκει να διατηρήσει τη σχετική φάση υπό έλεγχο.


9. ΠΩΣ ΕΝΑ PLL ΠΑΡΑΓΕΙ ΥΨΗΛΟΤΕΡΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ;
Ας εξετάσουμε έναν ιδανικό ακέραιο συνθέτη PLL.
Έχουμε:
Συχνότητα αναφοράς σύγκρισης:
fref = 100 kHz.
Συντελεστή διαίρεσης:
N = 1450.
Όταν ο βρόχος είναι κλειδωμένος:
fVCO = N × fref
Άρα:
fVCO = 1450 × 100.000
fVCO = 145 MHz.
Με διαφορετικές τιμές του N μπορούμε να παράγουμε διαφορετικές συχνότητες.
Στα σύγχρονα συστήματα χρησιμοποιούνται επίσης Fractional-N PLL (PLL κλασματικού συντελεστή διαίρεσης), τα οποία προσφέρουν μεγαλύτερη ευελιξία στη σύνθεση συχνοτήτων.

 
10. ΓΙΑΤΙ ΕΝΑ PLL ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΘΕΣΕΙ ΘΟΡΥΒΟ;
Το PLL δεν είναι απλώς ένας ιδανικός πολλαπλασιαστής συχνότητας.
Ο θόρυβος της αναφοράς, του ανιχνευτή φάσης, του διαιρέτη, του φίλτρου βρόχου και του VCO επηρεάζει τη συνολική φασματική καθαρότητα.
Στο εσωτερικό του εύρους ζώνης του βρόχου, η συμπεριφορά μπορεί να κυριαρχείται περισσότερο από τον θόρυβο της αναφοράς και των κυκλωμάτων του PLL.
Έξω από το εύρος ζώνης του βρόχου, μπορεί να κυριαρχεί περισσότερο ο θόρυβος του ελεύθερου VCO.
Αυτό εξαρτάται από την αρχιτεκτονική και τις συναρτήσεις μεταφοράς θορύβου.
Επομένως, η επιλογή του εύρους ζώνης του PLL αποτελεί κρίσιμο συμβιβασμό σχεδίασης.


11. ΠΩΣ ΜΕΤΡΑΜΕ ΤΟΝ ΘΟΡΥΒΟ ΦΑΣΗΣ;
Ο θόρυβος φάσης εκφράζεται συχνά ως Single-Sideband Phase Noise (θόρυβος φάσης μονής πλευρικής ζώνης).
Το σύμβολο που χρησιμοποιούμε είναι:
L(f)
Και η μονάδα:
dBc/Hz
Για παράδειγμα:
L(10 kHz) = −120 dBc/Hz.
Αυτό σημαίνει ότι, σε απόσταση 10 kHz από τη φέρουσα, η πυκνότητα ισχύος θορύβου στη μία πλευρική ζώνη, ανά Hz, βρίσκεται 120 dB κάτω από την ισχύ της φέρουσας, σύμφωνα με τον καθιερωμένο ορισμό και τις συνθήκες μέτρησης.
Δεν σημαίνει ότι όλος ο θόρυβος του ταλαντωτή είναι −120 dBc.
Ο θόρυβος φάσης μεταβάλλεται ανάλογα με την απόσταση από τη φέρουσα.
Γι' αυτό απαιτείται καμπύλη θορύβου φάσης και όχι ένας μοναδικός αριθμός.

 
12. ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΥ ΕΞΗΓΕΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΣΤΟΥΣ ΔΕΚΤΕΣ
Ας θεωρήσουμε έναν υποθετικό υπερετερόδυνο δέκτη.
Στην είσοδό του υπάρχει ένα ισχυρό ανεπιθύμητο σήμα:
Pblocker = −30 dBm.
Το σήμα αυτό απέχει 10 kHz από το επιθυμητό.
Ο τοπικός ταλαντωτής παρουσιάζει θόρυβο φάσης:
L(10 kHz) = −120 dBc/Hz.
Σε μια απλοποιημένη εκτίμηση αμοιβαίας μίξης, θεωρούμε ότι ο θόρυβος φάσης είναι περίπου σταθερός μέσα σε ισοδύναμο εύρος θορύβου:
B = 2.400 Hz.
Η ισοδύναμη ισχύς θορύβου λόγω αμοιβαίας μίξης μπορεί να εκτιμηθεί από:
Nrm ≈ Pblocker + L(Δf) + 10log₁₀(B)
Άρα:
Nrm ≈ −30 − 120 + 10log₁₀(2400)
10log₁₀(2400) ≈ 33,8 dB.
Επομένως:
Nrm ≈ −116,2 dBm.
Τι σημαίνει αυτό;
Ότι ένας ισχυρός γειτονικός σταθμός μπορεί, μέσω του θορύβου φάσης του τοπικού ταλαντωτή, να δημιουργήσει στην περιοχή λήψης ένα επίπεδο θορύβου που δυσκολεύει την ανάκτηση πολύ ασθενών σημάτων.
Το αποτέλεσμα αυτό είναι θεωρητική προσέγγιση. Προϋποθέτει κατάλληλη μετατροπή συχνότητας, απουσία σημαντικής εξασθένησης του παρεμβάλλοντος πριν από τον μίκτη και περίπου σταθερή πυκνότητα θορύβου στο εξεταζόμενο εύρος.

 
13. ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΑΝ ΒΕΛΤΙΩΣΟΥΜΕ ΤΟΝ ΤΑΛΑΝΤΩΤΗ ΚΑΤΑ 20 dB;
Ας διατηρήσουμε όλες τις προηγούμενες παραμέτρους.
Αλλά τώρα ο θόρυβος φάσης είναι:
L(10 kHz) = −140 dBc/Hz.
Υπολογίζουμε:
Nrm ≈ −30 − 140 + 33,8
Nrm ≈ −136,2 dBm.
Η διαφορά είναι:
20 dB.
Δηλαδή ο θόρυβος αμοιβαίας μίξης μειώθηκε κατά 20 dB, που αντιστοιχεί σε εκατονταπλάσια μείωση ισχύος θορύβου.
Αυτό μπορεί να κάνει τεράστια διαφορά στην πρακτική λήψη ενός ασθενούς σήματος.


14. ΜΠΟΡΕΙ ΕΝΑΣ ΑΚΡΙΒΟΣ TCXO ΝΑ ΛΥΣΕΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ;
Όχι απαραίτητα.
Η αντικατάσταση ενός ταλαντωτή αναφοράς με έναν ακριβέστερο TCXO ή OCXO μπορεί να βελτιώσει την ακρίβεια και τη σταθερότητα συχνότητας.
Δεν εγγυάται όμως ότι θα βελτιωθεί ο θόρυβος φάσης του τελικού τοπικού ταλαντωτή.
Αν το πρόβλημα προέρχεται από τον VCO, το PLL, το τροφοδοτικό, τις ανεπιθύμητες συζεύξεις ή άλλα στάδια, η αλλαγή της αναφοράς μπορεί να προσφέρει μικρό ή και μηδενικό όφελος.
Πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση πρέπει να γνωρίζουμε την πραγματική πηγή του θορύβου.

 
15. ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ Η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΜΕΤΡΗΣΗ;
Για τη μέτρηση θορύβου φάσης χρησιμοποιούνται εξειδικευμένα συστήματα.
Ενδεικτικά:
Phase Noise Analyzer (αναλυτής θορύβου φάσης).
Spectrum Analyzer (αναλυτής φάσματος) με κατάλληλες δυνατότητες και επαρκώς χαμηλό εσωτερικό θόρυβο.
Συστήματα σύγκρισης φάσης και διασταυρούμενης συσχέτισης.
Μπορούμε επίσης να πραγματοποιήσουμε μετρήσεις με κατάλληλη γεννήτρια αναφοράς, γνωστής φασματικής καθαρότητας.
Πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι ένας κοινός αναλυτής φάσματος δεν μπορεί πάντοτε να μετρήσει αξιόπιστα πολύ χαμηλές στάθμες θορύβου φάσης.
Το ίδιο το όργανο μπορεί να αποτελεί τον περιοριστικό παράγοντα.

 
16. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ
Έχουμε δύο υποθετικούς δέκτες.
Και οι δύο δέχονται ένα ισχυρό ανεπιθύμητο σήμα:
Pblocker = −40 dBm.
Η απόσταση του παρεμβάλλοντος από το επιθυμητό σήμα είναι 20 kHz.
Το ισοδύναμο εύρος θορύβου είναι:
B = 500 Hz.
Ο πρώτος δέκτης έχει:
L(20 kHz) = −110 dBc/Hz.
Ο δεύτερος έχει:
L(20 kHz) = −135 dBc/Hz.
Θέλω να υπολογίσετε:
Την προσεγγιστική ισχύ θορύβου αμοιβαίας μίξης στον πρώτο δέκτη.
Την αντίστοιχη ισχύ στον δεύτερο.
Τη διαφορά σε dB.
Πόσες φορές μικρότερη είναι η ισχύς θορύβου στον καλύτερο δέκτη.
Χρησιμοποιήστε τη σχέση:
Nrm ≈ Pblocker + L(Δf) + 10log₁₀(B)
Θεωρήστε ότι ισχύουν οι ίδιες απλοποιητικές παραδοχές με το προηγούμενο παράδειγμα.


ΚΛΕΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΕΝΔΕΚΑΤΟ ΜΑΣ ΜΑΘΗΜΑ
Σήμερα ανακαλύψαμε ότι η ακρίβεια συχνότητας είναι μόνο μία από τις παραμέτρους που χαρακτηρίζουν έναν καλό ταλαντωτή.
Η φασματική καθαρότητα, ο θόρυβος φάσης, η σταθερότητα και η σωστή σχεδίαση του PLL επηρεάζουν καθοριστικά την απόδοση ενός σύγχρονου δέκτη.
Ένας πομποδέκτης μπορεί να εμφανίζει στην οθόνη του τη σωστή συχνότητα μέχρι το τελευταίο ψηφίο και παρ' όλα αυτά να δυσκολεύεται να λάβει ένα ασθενές σήμα δίπλα σε έναν ισχυρό σταθμό.
Η σωστή συχνότητα μάς επιτρέπει να συντονιστούμε. Η καθαρότητα του ταλαντωτή μάς βοηθά να ξεχωρίσουμε αυτό που θέλουμε να ακούσουμε.
Στο επόμενο μάθημα θα εξετάσουμε τον συντονισμό των κυκλωμάτων LC, τον συντελεστή ποιότητας Q, το εύρος ζώνης και γιατί ένα φίλτρο μπορεί να έχει εξαιρετική επιλεκτικότητα αλλά ταυτόχρονα σημαντικές απώλειες.
Σημείωση ασφαλείας: Οι εργαστηριακές μετρήσεις σε ταλαντωτές και PLL πραγματοποιούνται με κατάλληλα όργανα, σωστή προσαρμογή και τήρηση των ορίων εισόδου. Δεν επιχειρούμε τροποποιήσεις σε κυκλώματα αναφοράς ή σύνθεσης συχνοτήτων χωρίς τεχνική τεκμηρίωση και τις απαιτούμενες μετρήσεις.
Ο Κόσμος του Ηλεκτρονικού
Ραδιοερασιτεχνική Ακαδημία - Μάθημα 11/100